Uniwersytet WrocławskiInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Historia sztuki Wrocław, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






MALARSTWO BAROKOWE NA ŚLĄSKU

Projekt badawczy nr 0054/FNiTP/H11/80/2011 finansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.
Czas realizacji: 11.01.2012–10.01.2016.


Cel naukowy projektu

Celem 4-letniego projektu badawczego jest stworzenie całościowego opracowania malarstwa barokowego na Śląsku. Opracowanie to objęłoby wszystkich najważniejszych malarzy i wszystkie najważniejsze dzieła we wszystkich gatunkach i technikach (obrazy olejne, dekoracje freskowe i emporowe, malarstwo na szkle i porcelanie, iluminatorstwo), jakie powstały na terenie Śląska w historycznych granicach z czasów panowania Habsburgów (obecnie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Czeskiej) od lat 40. XVII wieku, kiedy to – mimo trwania Wojny Trzydziestoletniej – zaczęły się pojawiać na Śląsku pierwsze dzieła oparte na na barokowych wzorcach, aż do około 1780 roku, kiedy to – mimo odpadnięcia większej części Śląska od habsburskiej monarchii – dopiero zakończyło się powolne wygasanie barokowej stylistyki.

Opracowanie to składałoby się z dwóch części. W pierwszej części zamieszczone zostałyby obszerne eseje poświęcone takim przekrojowym zagadnieniom, jak sytuacja polityczno-religijna Śląska w dobie baroku, mecenat malarstwa barokowego na tym terenie, pozycja artysty w ówczesnym społeczeństwie śląskim i modele kariery malarza, oczekiwania odbiorców i przemiany stylistyczne malarstwa barokowego na tym terenie, najważniejsze ośrodki malarstwa barokowego na Śląsku i ich reprezentanci, ewolucja systemów malarskich dekoracji wnętrz kościelnych i pałacowych od obrazów olejnych na płótnie do iluzjonistycznych dekoracji freskowych, malarstwo barokowe jako medium politycznej propagandy i religijnej ideologii na Śląsku, czy malarstwo barokowe a śląskie kolekcje dziel sztuki w epoce baroku. Eseje te pozwoliłyby na widzenie fenomenu malarstwa barokowego na Śląsku w różnych metodologicznych perspektywach: socjologicznej, topograficznej, stylistycznej czy ikonograficznej.

Natomiast w drugiej części znalazłyby się noty biograficzne około 200 najważniejszych malarzy czynnych w epoce baroku na terenie Śląska wraz z pełną listą znanych nam dzieł poszczególnych twórców. Noty te objęłyby nie tylko znanych już artystów, jak Michael Willmann, Karl Dankwart, Peter Brandl, Georg Wilhelm Neunhertz, Felix Anton Scheffler, Anton Ernst Beyer, czy Franz Anton Sebastini, lecz także dopiero odkrywanych malarzy o sporym dorobku artystycznym, jak Johann Conrad Pohl i Christian Johann Bendeler z Wrocławia, Josef Jeremias Knechtel z Legnicy, Johann Martin Hoffmann z Głogowa, czy Georg Lichtenfels Starszy z Kożuchowa. Każda nota biograficzna zawierałaby krótką charakterystykę twórczości danego artysty wraz z pełną listą jego znanych dzieł oraz prezentację archiwalnych źródeł, pełną informację bibliograficzną oraz wysokiej jakości ilustracje najważniejszych obrazów.

Znaczenie projektu

Epoka baroku była jednym z okresów największego rozkwitu sztuki i kultury na Śląsku. W latach 1648–1763 pomiędzy zakończeniem Wojny Trzydziestoletniej a ostatecznym odpadnięciem większej części Śląska od monarchii habsburskiej po trzech Wojnach Śląskich (1740–1763) na tym terenie powstało kilkaset nowych barokowych kościołów, kilkadziesiąt nowych budynków klasztornych o niekiedy – jak w przypadku klasztoru Cystersów w Lubiążu – monumentalnych rozmiarach, około dwustu nowych barokowych pałaców i to zarówno w miastach, jak i poza miastami. Do tego trzeba jeszcze dodać mieszczańskie kamienice oraz różnego rodzaju budynki użyteczności publicznej, jak sierocińce, więzienia czy szpitale. Był to wielki ruch inwestycyjny, jakiego Śląsk w przeszłości doświadczył jedynie w XIV wieku w epoce Luksemburgów, a później w latach 80. XIX wieku po wojnie prusko-francuskiej oraz w dzisiejszych czasach, kiedy to Śląsk wraz z całą Polską stał się częścią Unii Europejskiej.

To wielkie barokowe ożywienie na Śląsku objęło także i malarstwo. Specyficzne położenie geograficzne Śląska na przecięciu europejskich szlaków handlowych z zachodu na wschód i z południa na północ, długi okres pokoju i dynamiczny rozwój gospodarczy tego regionu sprawiły, iż chętnie przybywali tutaj artyści z zewnątrz. Zapotrzebowanie na malarzy na Śląsku wzmagały także konflikty polityczno-religijne: pomiędzy cesarskim absolutyzmem Habsburgów i lokalną autonomią oraz pomiędzy śląskimi protestantami a odradzającym się po Wojnie Trzydziestoletniej Kościołem katolickim. Obraz stał się bowiem na Śląsku jednym z najbardziej skutecznych środków propagandy, która oddziaływała tak na elity, jak i na szerokie masy. Zarówno dla prohabsburskiej szlachty, kościelnej hierarchii i zakonnych zgromadzeń, jak i dla śląskich protestantów oraz władz śląskich miast to właśnie sztuka stała się środkiem legitymacji pozycji społecznej i posiadanych przywilejów oraz narzędziem w walce o realizację politycznych i religijnych celów. Obraz stał się także pożądanym przedmiotem zbytku i kolekcjonerskiej fascynacji, co znalazło wyraz w dynamicznie rozwijających się miejscowych kolekcjach dzieł sztuki. Ich właściciele nie tylko pozyskiwali obrazy uznanych mistrzów do swoich zbiorów, lecz także nierzadko sprowadzali na Śląsk i utrzymywali samych artystów, tym samym przyczyniając się do rozwoju miejscowego środowiska malarskiego.

Stąd też złoty wiek baroku na Śląsku to także ogromny skok ilościowy i jakościowy, jeśli chodzi o dzieła pracujących na tym terenie malarzy. Mimo licznych zniszczeń, rabunków i modernizacji w śląskich kościołach, pałacach oraz muzeach wciąż znajduje się kilka tysięcy różnego rodzaju barokowych obrazów. Oczywiście, wiele tych realizacji było wykonywanych przez miejscowych twórców i prezentowało przeciętny poziom artystyczny. Duża część powstałych na Śląsku realizacji malarskich jednakże zdecydowanie wykracza ponad ten lokalny, prowincjonalny poziom i prezentuje klasę europejską. Dotyczy to dzieł artystów-przybyszów, którzy skuszeni wysokimi honorariami przybywali na Śląsk z niemalże wszystkich najważniejszych ośrodków artystycznych ówczesnej Europy, jak Giacomo Scianzi i Carlo Carlone z Włoch, nadworny malarz cesarza Johann Michael Rottmayr von Rosenbrunn z Wiednia, Cosma Damian Asam i jego uczeń, Felix Anton Scheffler z Monachium, Johann Claessens i Johann Frans de Backer z Antwerpii, czy Johann Hiebel, Peter Brandl i Wenzel Lorenz Rainer z Pragi. Artyści ci pozostawili na Śląsku swoje znakomite dzieła, które – jak choćby malowidła freskowe Rottmayra w kościele Uniwersyteckim we Wrocławiu, czy też dekoracja freskowa Asama w kościele klasztornym Benedyktynów w Legnickim Polu – są dzisiaj uznawane za jedne z najlepszych prac w ich całych artystycznych karierach.

Dużej ilości i wysokiej jakości tworzonych na Śląsku obrazów towarzyszyła ich gatunkowa różnorodność. Były to bowiem zarówno wielkie wieloprzedstawieniowe dekoracje freskowe we wnętrzach kościołów, klasztorów, pałaców i kamienic, jak i filigranowe malowidła na szkle i porcelanie, które najczęściej tworzyli pracujący na usługach wrocławskich kolekcjonerów malarze, jak Ignaz Preissler, czy Ignaz Bottengruber, czy też iluminowane kodeksy wykonywane na potrzeby śląskich zgromadzeń zakonnych. Najwięcej malowano różnego rodzaju religijnych obrazów olejnych na płótnie do ołtarzy głównych i bocznych w śląskich kościołach. Popularne były także wieloprzedstawieniowe dekoracje malarskie empor, zwłaszcza w kościołach protestanckich, czego najlepszym przykładem są zachowane wystroje wnętrz Kościołów Pokoju w Świdnicy i Jaworze. Liczna była także produkcja malarska przeznaczona do pozakościelnego użytku, jak różnego rodzaju portrety, martwe natury, w których specjalizował się wrocławski malarz Philipp Sauerland, czy też pejzaże, z malowania których zasłynął osiadły we Wrocławiu Christian Johann Bendeler z Quedlinburga.

Istotny udział w kreacji fenomenu malarstwa barokowego na Śląsku miały także dzieła lokalnej śląskiej szkoły malarskiej, która powstała w Lubiążu. Założył ją pochodzący z pruskiego Królewca Michael Willmann, który w 1660 roku zdecydował się osiedlić na Śląsku. Artysta ten nie tylko zdominował miejscową scenę artystyczną, lecz także szybko osiągnął ponadregionalną, środkowoeuropejską sławę. Takie dzieła, jak kościół bracki pw. św. Józefa w Krzeszowie z malarską dekoracją freskową Willmanna i jego warsztatu, czy też monumentalny cykl Męczeństw Apostołów z kościoła klasztornego Cystersów w Lubiążu, to prace obecnie uznawane powszechnie za arcydzieła malarstwa barokowego całej Europy. Natomiast niegdyś pełna dzieł sztuki świątynia klasztorna w Lubiążu, która mieściła największy w Środkowej Europie zespół obrazów (około 60 dzieł) wykonany dla pojedynczej świątyni przez jednego malarza – Willmanna, była traktowana jako sławna na całą Środkową Europę wielka galeria dzieł pędzla „śląskiego Apellesa”. Można przyjąć, że to właśnie za sprawą Willmanna oraz jego artystycznych sukcesorów: pasierba Johanna Christopha Liški i wnuka Georga Wilhelma Neunhertza malarstwo barokowe stało się swego rodzaju towarem eksportowym Śląska, usilnie poszukiwanym przez odbiorców z ościennych Czech, Moraw i Austrii.

Projekt naukowy przyniosłby powstanie pierwszego całościowego naukowego opracowania malarstwa na Śląsku w dobie baroku. Opracowanie to – oparte na kompleksowych kwerendach archiwalnych i terenowych – stałoby się bezcenną faktograficzną i interpretacyjną bazą dla wszelkich działań zmierzających do dalszego naukowego poznawania tego fenomenu i to zarówno ze strony polskich, jak i czeskich oraz niemieckich historyków sztuki. Patrząc w szerszej perspektywie, zebrana w jednej pracy wiedza na ten temat malarstwa barokowego na Śląsku byłaby pierwszym samodzielnym opracowaniem poświęconym malarstwu barokowemu w jednym z krajów dawnej monarchii habsburskiej i z pewnością pomogłaby w uzyskaniu pełnego obrazu malarstwa barokowego w krajach Europy Środkowej.

Przedsięwzięcie naukowe stanowiłoby także podstawę dla wszelkiego rodzaju działań konserwatorskich zmierzających do zachowania barokowego dziedzictwa na Śląsku. Jest to szczególnie istotne teraz, kiedy to od kilku lat pojawiły się niespotykane wcześniej środki pieniężne głównie z budżetu Unii Europejskiej na ochronę dziedzictwa kulturowego. Przygotowanie przez właścicieli obiektów zabytkowych wniosków o dofinansownie konserwacji często utrudnia brak nie tylko rzetelnej wiedzy o posiadanych przez nich obrazach barokowych mistrzów, lecz także elementarnej świadomości ich wysokiej wartości artystycznej.

Projekt badawczy służyłby także pomocą przy szeroko rozumianej kulturowej asymilacji malarstwa barokowego przez współczesnych mieszkańców Śląska. Lansowany przez polskie władze w pierwszych latach powojennych model Śląska jako prastarych „piastowskich ziem” oparty na akceptacji przede wszystkim średniowiecznej historii i kultury Śląska, nie sprzyjał kulturowemu przyswojeniu barokowego dziedzictwa przez nowych mieszkańców tej prowincji. Choć dzisiaj coraz częściej obserwujemy przykłady identyfikacji lokalnych społeczeństw z barokowym dziedzictwem, w tym także i z barokowym malarstwem, to jednak dla przeciętnego mieszkańca Śląska dzieła stworzone przez czynnych na Śląsku malarzy XVII i XVIII wieku są obce naszej kulturze narodowej. Stąd też, projekt naukowy służyłby jako punkt wyjścia dla różnego rodzaju inicjatyw wystawienniczych oraz szlaków kulturowych, których celem byłaby popularyzacja dzieł śląskich mistrzów malarstwa barokowego w lokalnych środowiskach i uczynienie z nich swoistych kulturowych i turystycznych atrakcji.

ISTNIEJĄCY STAN WIEDZY W ZAKRESIE TEMATU BADAŃ

Planowane opracowanie byłoby pierwszym całościowym ujęciem problematyki malarstwa barokowego na Śląsku obejmującym wszystkich najważniejszych artystów oraz wszystkie najważniejsze dzieła różnych gatunków w szerokim czasowym przedziale od lat 40. XVII wieku aż do około 1780 roku. Byłoby to pierwsze opracowanie poświęcone tej tematyce, które objęłoby malarstwo barokowe powstałe na terenie historycznego Śląska sprzed podziału po 1763 roku, a więc zarówno na obszarze obecnie polskiego, jak czeskiego Śląska. Opracowanie to nie tylko integrowałoby wyniki dotychczasowych badań polskich i czeskich historyków sztuki, lecz także byłoby to pierwsze opracowanie poświęcone tej tematyce, które byłoby oparte na kompleksowych kwerendach archiwalnych i terenowych przeprowadzonych na terenie Polski i Czech. Pod tym względem planowane przedsięwzięcie naukowe byłoby precedensowe w Europie Środkowej – ani w Czechach i Słowacji, ani w Austrii i Niemczech, ani też na Węgrzech nie powstały dotąd samodzielne opracowania poświęcone problematyce malarstwa barokowego, które obejmowałyby całość zagadnienia i byłby oparte na tak szeroko zakrojonych kompleksowych badaniach terenowych i archiwalnych.

Planowane opracowanie wypełniłoby także poważną lukę w badaniach nad sztuką baroku na Śląsku. O ile architektura i rzeźba na Śląsku w epoce baroku zyskały całościowe opracowania autorstwa Konstantego Kalinowskiego i  Jana Wrabeca, o tyle barokowe malarstwo na Śląsku wciąż czeka na publikację podobnego typu. Jedynie malarstwo barokowe na obszarze czeskiego Śląska zostało ujęte w pracach opawskich historyków sztuki: Marii Schenkovej i Jaromíra Olšovskiego. W przypadku polskiego Śląska dotąd powstawały jedynie pojedyncze studia poświęcone wybranym zagadnieniom z zakresu barokowego malarstwa na tym terenie autorstwa m.in. Alwina Schultza, Günthera Grundmanna, Hansa Tintelnota, Konstantego Kalinowskiego, Anny Dobrzyckiej, Alicji Bajdor, Henryka Dziurli, Bożeny Steinborn, Jerzego Gorzelika, Beaty Lejman, Marka Pierzchały, Piotra Oszczanowskiego, Rainera Sachsa i Grzegorza Wojturskiego, czy Andrzeja Kozieła. Brak całościowego opracowania malarstwa barokowego na Śląsku sprawia, że dotąd nie powstało – poza popularną pracą Kalinowskiego opublikowaną w Niemczech – syntetyczne opracowanie całej sztuki baroku na Śląsku, jednego z największych okresów rozkwitu sztuki na tym terenie.

Można się spodziewać, że projektowane opracowanie przyniosłoby ogromną ilość nowego faktograficznego materiału na temat artystów i dzieł malarstwa epoki baroku na terenie polskiego i czeskiego Śląska. Wszystkie obecne ustalenia, budowane na nielicznych dotychczasowych publikacjach przynoszących nam cząstkową wiedzę na ten temat, zostałyby poddane kompleksowej weryfikacji. Wypełnione zostałyby „białe plamy” w naszej wiedzy na malarstwa barokowego na Śląsku, jak choćby działalność malarzy w takich ważnych ośrodkach artystycznych jak Legnica, czy Głogów, czy też twórczość malarska w latach 1740–1780 u schyłku baroku na Śląsku. Dopiero wtedy wyłoniłby się nam pełny obraz malarstwa barokowego na Śląsku jako jednego z fenomenów sztuki barokowej w Środkowej Europie.

PLANOWANY EFEKT

Głównym wymiernym efektem planowanego projektu badawczego byłby komputeropis pierwszego całościowego opracowania malarstwa barokowego na Śląsku w latach około 1640 – około 1780 wraz z pełnym materiałem ilustracyjnym. Opracowanie to składałoby się z dwóch części: 8 obszernych esejów wstępnych (po około 30–40 stron każdy) i około 200 kilku- i kilkunastostronicowych biogramów najważniejszych malarzy z pełnymi, szczegółowymi spisami ich prac. Całość dopełniałoby około 1000 wysokiej jakości ilustracji różnego rodzaju obrazów oraz indeksy, bibliografia i lista ilustracji. Wyniki projektu badawczego byłyby także publikowane w prasie fachowej w formie artykułów poświęconych tym zagadnieniom z zakresu malarstwa barokowego na Śląsku, które ze względu na ograniczoną objętość planowanego opracowania nie mogłyby zostać tam w pełni zaprezentowane.

Wyniki projektu badawczego stałyby się także materiałową podstawą dla prac doktorskich i magisterskich, które byłyby realizowane w ramach seminarium magisterskiego prowadzonego w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego przez dr. hab. Andrzeja Kozieła, prof. UWr. Wyniki projektu badawczego mogłyby zostać wykorzystane także do popularyzacji wiedzy na temat malarstwa barokowego na Śląsku. Podjęte zostałyby kroki zmierzające do wykorzystania rezultatów projektu jako materiałowej podstawy dla wystawy prezentującej nieznanych malarzy i nieznane dzieła malarstwa barokowego na Śląsku. Na tym polu wykorzystane zostałoby wieloletnie doświadczenie kierownika projektu w organizacji tego typu przedsięwzięć naukowo-wystawienniczych. Ponadto wyniki projektu badawczego mogłyby służyć jako naukowa baza dla różnego rodzaju szlaków kulturowych oraz Wirtualnego Muzeum Barokowych Fresków na Śląsku. Koncepcja takiego muzeum została przygotowana przez dr. hab. Andrzeja Kozieła, prof. UWr, i polega ona na digitalizacji wszystkich barokowych malowideł freskowych na Śląsku, stworzeniu pełnej bazy naukowych danych o freskach i udostępnianiu tych informacji szerokiej publiczności poprzez internet w formie wirtualnego muzeum. Choć malarskie dekoracje freskowe to bez wątpienia jedno z najcenniejszych dóbr kultury baroku na Śląsku, to jednak te znakomite dzieła są bardzo słabo znane szerszej publiczności. Na przeszkodzie stoi immobilność malowideł związanych na stałe z miejscem, w którym zostały wykonane, ekspozycja przedstawień często na dużej wysokości i w złym oświetleniu, ich kompleksowy i wieloprzedstawieniowy charakter oraz często zły ogólny stan zachowania. Powoduje to, że w przeciwieństwie do ruchomych dzieł sztuki eksponowanych w muzeach i galeriach w ramach wystaw stałych i czasowych, dekoracje freskowe w bardzo małym stopniu funkcjonują w powszechnym obiegu informacji o naszym dziedzictwie kulturowym. Projekt Wirtualnego Muzeum Barokowych Fresków na Śląsku mógłby przywrócić śląskie malowidła freskowe naszej narodowej kulturze.

WYKONAWCY PROJEKTU

Kierownik projektu:

Dr hab. Andrzej Kozieł, prof. UWr (kierownik Zakładu Historii Sztuki i Kultury Baroku Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego)


Wykonawcy:

Dr Robert Heś (kierownik Gabinetu Dokumentów – Zbiory Specjalne w Muzeum Narodowym we Wrocławiu)
 
PhDr. Marie Schenková, CSc. (emerytowana pracownica Slezskiego zemskiego muzeum w Opawie)

Dr Mirosława Sobczyńska-Szczepańska (asystentka w Zakładzie Historii Sztuki Uniwersytetu Śląskiego)

Mgr Danuta Maria Chałat (doktorantka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Wiedzy o Kulturze na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego)

Mgr Emilia Kłoda (doktorantka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Wiedzy o Kulturze na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego)

Mgr Marek Kwaśny (doktorant Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Wiedzy o Kulturze na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego)

Mgr Adam Szeląg (doktorant Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Wiedzy o Kulturze na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego)

Mgr Monika Żernik (doktorantka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Wiedzy o Kulturze na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego)