Uniwersytet WrocławskiInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Historia sztuki Wrocław, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Protestanckie budownictwo kościelne XVI-XVIII wieku w Europie / PROTESTANT CHURCH ARCHITECTURE OF THE 16TH-18TH CENTURIES IN EUROPE

Projekt badawczy NCN „Maestro 2”
(NCN 2012/04/A/HS2/00435 - UWr 4602/PB/IHS/12)
(26.08.2012 - 26.07.2016)

FORUM PROJEKTU

Podaj hasło:        



Cel naukowy projektu

Celem projektu jest przygotowanie syntezy dziejów protestanckiego budownictwa kościelnego w Europie do schyłku XVIII wieku, opracowanej z trzech punktów widzenia: a) rozwoju struktur przestrzennych w kierunku rozwiązań optymalnych dla liturgii opartej na głoszeniu kazań i stopniowego oddalania się od tradycji katolickiej; b) uwarunkowań politycznych akcji budowlanej, ze szczególnym uwzględnieniem krajów ewangelickiej diaspory; c) funkcjonowania dawnych protestanckich kościołów w ramach współczesnych państw narodowych: Austrii, Białorusi, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Holandii, Litwy, Łotwy, Niemiec, Norwegii, Polski, Rosji, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, Ukrainy, Węgier i Wielkiej Brytanii.

Znaczenie projektu

Synteza dziejów protestanckiego budownictwa kościelnego będzie mieć doniosłe znaczenie dla umacniania europejskiej jedności i jej szczególnie ważnego czynnika – tożsamości kulturowej. Trudną do przecenienia rolę odegrała w jej tworzeniu reformacja, której okrągły jubileusz przypada w 2017 roku. Dziedzictwo kulturowe reformacji nie jest jednak dobrze rozpoznane, a jego mało wyrazisty obraz zaciemniają dodatkowo tragiczne skutki wielkich europejskich konfliktów zbrojnych (wojna trzydziestoletnia, wojny północne, wojny śląskie, wojna francusko-pruska, I i II wojna światowa), a także przejęcie wielu protestanckich budowli sakralnych przez Kościół katolicki: po soborze trydenckim, w okresie kontrreformacji i katolickiej konfesjonalizacji, a także po 1945 roku, w wyniku wysiedlenia ludności niemieckiej i węgierskiej, w dużej części protestanckiej, z terenu dzisiejszych Czech, Słowacji, Rumunii, Rosji, Polski i krajów bałtyckich. Opracowanie syntezy dziejów protestanckiego budownictwa kościelnego w Europie jest także ważne w aspekcie globalnym, gdyż budowle starego kontynentu oddziaływały na budownictwo kościelne w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii, a także w aspekcie ogólnokulturowym, gdyż doświadczenia protestanckich budowli sakralnych, zwłaszcza osiemnastowiecznych, miały wielki wpływ na ukształtowanie się takich nowoczesnych typów budowli świeckich, jak audytorium akademickie, teatr, kino i hala sportowo-widowiskowa.

Inicjatywa podjęcia niniejszego projektu musiała powstać w środowisku akademickim, poza istniejącymi strukturami Kościołów ewangelickich. Nie tworzą one, jak wiadomo, jednolitej organizacji hierarchicznie uporządkowanej, mają też często odmienne spojrzenie na dziedzictwo reformacji. Spojrzenie na to dziedzictwo z polskiej perspektywy, neutralnej względem konfliktów we współczesnym protestantyzmie, przydaje prowadzonym we Wrocławiu badaniom niezbędnej wiarygodności. Zaufanie, jakim obdarzają nas środowiska protestanckie w Polsce, Niemczech i innych krajach, jest naszą szczególnie ważną legitymacją.

Wkład realizacji projektu w rozwój nauki

Stan badań nad protestanckim budownictwem kościelnym epoki nowożytnej w Europie pozostawia od lat wiele do życzenia. Jedyna próba syntezy, nie obejmująca zresztą większości krajów środkowo- i wschodnioeuropejskich, na przykład Czech, Polski i Węgier, powstała jeszcze u schyłku XIX wieku [Karl Ernst Fritsch (red.): Der Kirchenbau des Protestantismus von der Reformation bis zur Gegenwart, Berlin 1893]. Nowoczesnych opracowań nie mają nadal niektóre protestanckie Kościoły krajowe, co w oczywisty sposób komplikuje syntetyczne spojrzenie z perspektywy ogólnoeuropejskiej. Znawcy tej problematyki nie mogą się także zdecydować, czy stosować do protestanckich budowli kościelnych klasyczne metody badawcze historii sztuki, co oznaczać by musiało konieczność łącznego ich rozpatrywania z budowlami katolickimi, czy też koncentrować się jedynie na aspektach liturgiczno-funkcjonalnych, a więc – chcąc nie chcąc – zbliżać się do pozycji teoretycznych teologii praktycznej. Ciągłą aktualność tego dylematu ukazują dobitnie dwie stosunkowo nowe publikacje książkowe na interesujący nas temat: Kathrin Ellwardt o ewangelickim budownictwie kościelnym w Niemczech [Kathrin Ellwardt: Evangelischer Kirchenbau in Deutschland, Petersberg 2008] i Reinera Sörriesa o protestanckich budowlach kościelnych w monarchii habsburskiej [Reiner Sörries: Von Kaisers Gnaden. Protestantische Kirchenbauten im Habsburger Reich, Köln-Weimar-Wien 2008]. Ta pierwsza próbuje ukazać najbardziej ogólne mechanizmy kształtowania przestrzeni i bryły kościołów, z uwzględnieniem odrębności rozwiązań stosowanych przez luteranizm i kalwinizm, ta druga rezygnuje właściwie z jakichkolwiek prób pogłębionej analizy historyczno-artystycznej, koncentrując się na społeczno-politycznych okolicznościach powstania danych grup budowli (śląskie kościoły Pokoju i Łaski, węgierskie i słowackie kościoły artykularne, fryderycjańskie i józefińskie domy modlitwy) i ich terytorialnym rozmieszczeniu.

Inicjator niniejszego projektu podjął już kiedyś próbę zarysowania najważniejszych – jego zdaniem – problemów protestanckiego budownictwa kościelnego czasów nowożytnych [Jan Harasimowicz: Protestantischer Kirchenbau im Europa des 17. und 18. Jahrhunderts, (w:) Peter Claus Hartmann, Annette Reese (red.): Religion und Kultur im Europa des 17. und 18. Jahrhunderts, Frankfurt am Main 2004, s. 327-370]. Już wtedy zakładał, że następnym krokiem będzie obszerne, bogato ilustrowane opracowanie, obejmujące całą kontynentalną Europę. W przededniu jubileuszu 500-lecia reformacji projekt ten ma wreszcie szansę na realizację.

Koncepcja i plan badań

Przedmiotem badań będą protestanckie budowle kościelne XVI-XVIII wieku na terenie Austrii, Białorusi, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Holandii, Litwy, Łotwy, Niemiec, Norwegii, Polski, Rosji, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, Ukrainy, Węgier i Wielkiej Brytanii. Uwzględnione zostaną nie tylko te kościoły, które pozostają nadal w użytkowaniu wspólnot protestanckich, lecz także te, które zostały – w różnych okresach – przejęte przez inne Kościoły (katolicki i prawosławny), przekształcone w budynki świeckie, rozebrane lub zniszczone. Analizowana będzie struktura przestrzenno-funkcjonalna kościołów (budowle na planie prostokąta podłużnego i poprzecznego, na planie owalnym i kolistym, na planie krzyża łacińskiego i greckiego, na planie zbliżonym do liter „L” i „T”), ich wyposażenie liturgiczne (ołtarze, ambony, chrzcielnice, organy), wystrój rzeźbiarski i malarski (dekoracja empor, ścian, sklepień i stropów) oraz detal architektoniczny (portale, obramienia okienne, szczyty, hełmy wież). Odrębnym nurtem badań będzie analiza związanego z tematem piśmiennictwa: traktatów i wzorników architektonicznych XVI-XVIII wieku (ze szczególnym uwzględnieniem dzieł Nicolausa Goldmanna i Christopha Leonharda Sturma), kazań konsekracyjnych budowli i elementów ich wyposażenia (ołtarzy, ambon, chrzcielnic, organów), porządków kościelnych, katechizmów i lokalnych kronik.

Pierwszym, aktualnie realizowanym etapem badań, jest przygotowanie narzędzi do realizacji projektu, przede wszystkim polsko-angielskiego tezaurusa typów przestrzennych i elementów wyposażenia kościołów, a także opracowanie słownikowe uwarunkowań wynikających z sytuacji politycznej, społecznej i religijnej towarzyszącej powstawaniu budowli oraz wielojęzycznego słownika nazw geograficznych dla miejscowości, będących miejscem ich lokalizacji. Formułowana jest też struktura metadanych, pozwalająca na tworzenie optymalnych not katalogowych.

W drugim etapie badań (marzec 2013 – grudzień 2014 r.) powstanie katalog-baza danych, poddany we wstępnej fazie (listopad/grudzień 2013) weryfikacji podczas warsztatów metodycznych, na które zaproszeni będą przedstawiciele wszystkich objętych projektem krajów. Równolegle prowadzone będą starania o pozyskanie materiału zdjęciowego i pomiarowego (z prawem do publikacji), a także przeszukiwanie baz danych oraz kwerendy w wybranych bibliotekach (m.in. Deutsche Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Berlin; Koninklijke Bibliotheek, Haga; Det Kongelige Bibliotek, Kopenhaga; Deutsche Nationalbibliothek, Lipsk; The Warburg Institute, Londyn; Zentralinstitut für Kunstgeschichte, Monachium; Bibliothèque nationale de France, Paryż; Kungliga biblioteket – Sveriges nationalbibliotek, Sztokholm; Biblioteka Narodowa, Warszawa; Österreichische Nationalbibliothek, Wiedeń; Herzog August Bibliothek, Wolfenbüttel).

W trzecim etapie (styczeń-wrzesień 2015 r.) przygotowana zostanie wstępna wersja ostatecznego opracowania (część syntetyczna wraz z katalogiem) w języku polskim i angielskim. Zostanie ona poddana krytycznej podczas drugich warsztatów metodycznych, zaplanowanych na wrzesień 2015 r.

W czwartym etapie (październik 2015 – lipiec 2016 r.) udoskonalona wersja ostatecznego opracowania zostanie złożona do druku i wydrukowana, a towarzysząca mu baza danych – (ostatecznie) udostępniona online.

Metodyka badań

Najważniejszą przesłanką wystąpienia z niniejszym projektem jest dotychczasowy dorobek Zakładu Historii Sztuki Renesansu i Reformacji w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, składający się z publikacji jego kierownika i pracowników oraz dorobku istniejącego przy Zakładzie seminarium doktorskiego i magisterskiego. Dzięki badaniom ostatnich 15 lat dysponujemy już niemal pełną wiedzą o dziedzictwie kulturowym reformacji na terenie Dolnego i Górnego Śląska, Górnych Łużyc (po polskiej i niemieckiej stronie), Małopolski, Mazur (po polskiej i rosyjskiej stronie), Nowej Marchii, Pomorza (po polskiej i niemieckiej stronie), Wielkopolski i Ziemi Chełmińskiej. Dość dobrze zostały także rozpoznane budowle kościelne w krajach bałtyckich i skandynawskich, niektórych regionach Niemiec oraz na terytorium dawnych austriackich krajów dziedzicznych (włącznie ze Słowenią). Istnieją liczne i owocne kontakty z ośrodkami naukowymi o pokrewnym profilu we wszystkich krajach objętych projektem. Okazją do ich nawiązania był udział pracowników, doktorantów i magistrantów Zakładu w wielu międzynarodowych kongresach, konferencjach i seminariach, a także organizacja takich spotkań (konferencja „Po obu stronach Bałtyku”, 2003; konferencja „Dziedzictwo reformacji w księstwie legnicko-brzeskim”, 2005; seminaria Wrocław-Halle-Siegen „Sztuka i religia”, 2004-2012).

Najważniejszym z punktu widzenia metodyki elementem projektu jest katalog – punkt wyjścia wszystkich uogólnień o charakterze typologicznym, stylistycznym i ikonograficzno-ikonologicznym. Narzędziem wspierającym jego tworzenie powinna się stać elektroniczna baza danych, uwzględniająca wszystkie objęte opracowaniem budowle. Struktura jej kwestionariusza pozwoli na prowadzenie analiz układów przestrzennych badanej architektury w jej kontekście polityczno-kulturowym i geograficznym. W pierwszym etapie prac przewiduje się opracowanie polsko-angielskiego tezaurusa typów przestrzennych i elementów wyposażenia kościołów, opracowanie słownikowe uwarunkowań wynikających z sytuacji politycznej, społecznej i religijnej towarzyszącej powstawaniu budowli oraz – co niezwykle istotne dla tego typu badań – wielojęzycznego słownika nazw geograficznych dla miejscowości, będących miejscem ich lokalizacji (który po zakończeniu projektu będzie mógł funkcjonować jako samodzielne, ogólnodostępne narzędzie). W zakresie, w którym będzie to możliwe, słowniki zostaną uzgodnione z dostępnymi słownikami anglojęzycznymi (przede wszystkim opracowanymi przez The Getty Reaserch Institute, Los Angeles). Zakres metadanych obejmie ponadto podstawowe informacje metrykalne dotyczące budowli oraz ich stan zachowania i aktualne funkcje. Przy formułowaniu struktury metadanych zostaną wykorzystane doświadczenia w dziedzinie budowy baz danych, zdobyte przez Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach prowadzonej od 1996 roku współpracy z Bildarchiv Foto Marburg (udział w tworzeniu bazy danych Bildindex der Kunst und Architektur: www.bildindex.de) oraz podczas realizacji własnych projektów badawczych, zwłaszcza opracowań na potrzeby kolejnych tomów Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Struktura metadanych uwzględni ponadto wytyczne zawarte w zalecanej przez International Council of Museums normie ISO 21127:2006 (CIDOC Conceptual Reference Model). Wartością dodaną projektu będzie wykorzystanie technologii geoinformacyjnych, w tym przede wszystkim GIS (Geographic Information System), w celu wizualizacji umiejscowienia obiektów, z uwzględnieniem dynamiki ważniejszych zmian granic administracyjnych.

W trakcie powstawania katalogu-bazy danych, w latach 2013 i 2015, będą zorganizowane dwa warsztaty metodyczne z udziałem przedstawicieli wszystkich krajów objętych badaniami, które pozwolą zweryfikować osiągnięte wyniki i zebrać opinie niezbędne do następnych etapów projektu. W połowie 2015 roku powinna być gotowa wstępna wersja końcowego opracowania w językach polskim i angielskim. Zostanie ona poddana krytycznej ocenie w ramach zaplanowanych na ten rok warsztatów. W połowie 2016 roku ostateczna wersja opracowania w obu językach powinna zostać złożona do druku.

6. Planowany efekt

Efekt główny: obszerna, bogato ilustrowana (zdjęcia, rysunki, mapy) publikacja książkowa w języku polskim i angielskim, obejmująca: a) charakterystykę przekształceń struktur przestrzennych protestanckich budowli kościelnych do schyłku XVIII wieku w kierunku rozwiązań optymalnych dla liturgii opartej na głoszeniu kazań, a tym samym stopniowego oddalania się od tradycji katolickiej; b) obszerną charakterystykę uwarunkowań politycznych akcji budowlanej, ze szczególnym uwzględnieniem krajów ewangelickiej diaspory, w których nie istniały w pełni wykształcone struktury kościelne (Austria Dolna i Górna, Austria Wewnętrzna, Królestwo Czech, Królestwo Węgier, Rzeczpospolita Obojga Narodów); c) przegląd stanu zachowania protestanckich budowli kościelnych epoki nowożytnej we współczesnych europejskich państwach narodowych, w formie sporządzonego dla każdego państwa katalogu najbardziej reprezentatywnych budowli, poprzedzonego wstępem historycznym.

Efekt poboczny: elektroniczna baza danych protestanckiego budownictwa kościelnego XV-XVIII wieku w Europie. Do jej zbudowania wykorzystane będą narzędzia wypracowane w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, w tym Słownik Hierarchiczny Pojęć dla Dziedzictwa Kulturowego „Tezaurus” (projekt badawczo-rozwojowy N R17 0004 04, ukończony i wdrożony w 2009 r.).

SKŁAD OSOBOWY

Kierownik projektu:

Prof. dr hab. Jan Harasimowicz, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, Zakład Historii Sztuki Renesansu i Reformacji, profesor zwyczajny.
Okres zatrudnienia: 47 miesięcy (1. 11. 2012 – 30. 09. 2016), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Francja, Polska, Szwajcaria
Kontakt: jharasim@uni.wroc.pl

Wykonawcy:

Dr Piotr Birecki, Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, Wydział Sztuk Pięknych, Instytut Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa, Zakład Historii Sztuki Średniowiecznej i Nowożytnej, adiunkt.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Białoruś, Litwa, Łotwa, Rosja
Kontakt: Piotr.Birecki@umk.pl

Dr Aleksandra Lipińska, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, Zakład Historii Sztuki Renesansu i Reformacji, adiunkt.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Holandia
Kontakt: aleksandra.lipinska@uni.wroc.pl

Dr Agnieszka Seidel-Grzesińska, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, Zakład Historii Sztuki Renesansu i Reformacji, adiunkt.
Okres zatrudnienia: 47 miesięcy (1. 11. 2012 – 30. 09. 2016), umowa o dzieło.
Administrator bazy danych
Kontakt: aseidel@adm.uni.wroc.pl

Dr Marcin Wisłocki, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, Zakład Historii Sztuki Renesansu i Reformacji, adiunkt.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Estonia, Finlandia, Szwecja
Kontakt: mwislocki@yahoo.com

Mgr Marta Kaluch-Tabisz, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Studium Doktoranckie Nauk o Kulturze, doktorantka.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Niemcy południowe (Bawaria, Badenia-Wirtembergia, Nadrenia-Palatynat, Saara)
Kontakt: martakwroc@o2.pl

Mgr Dominika Piotrowska, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Studium Doktoranckie Nauk o Kulturze, doktorantka.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Niemcy północne (Hesja, Dolna Saksonia, Nadrenia Północna-Westfalia, Szlezwik-Holsztyn, Hamburg, Brema)
Kontakt: dominika.piotrowska@uni.wroc.pl

Mgr Magdalena Poradzisz-Cincio, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Studium Doktoranckie Nauk o Kulturze, doktorantka.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o dzieło.
Obszar badawczy: Turyngia, Saksonia, Saksonia-Anhalt, Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie.
Kontakt: magda.poradzisz@gmail.com

Justyna Chodasewicz, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, studentka V roku historii sztuki.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o pracę 3/4 etatu.
Obszar badawczy: Austria, Czechy, Słowenia
Kontakt: justyna.chodasewicz@uni.wroc.pl

Mgr Wojciech Gruk, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki. Absolwent historii, student I roku studiów doktoranckich Nauk o Kulturze, student V roku historii sztuki.
Okres zatrudnienia: 36 miesięcy (1. 01. 2013 – 31. 12. 2015), umowa o pracę 3/4 etatu.
Obszar badawczy: Rumunia, Słowacja, Węgry
Kontakt: wojciech.gruk@uni.wroc.pl

Mgr Anna Michalska, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historii Sztuki, absolwentka historii sztuki.
Okres zatrudnienia: 47 miesięcy (1. 11. 2012 – 30. 09. 2016), umowa o pracę 1/1 etatu.
Obszar badawczy: Dania, Norwegia, Islandia, Grenlandia
Kontakt: anna.michalska@uni.wroc.pl

Mgr Anna Ginter, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Studium Doktoranckie Nauk o Kulturze, doktorantka.
Obszar badawczy: Anglia
Kontakt: anna.ginter@uni.wroc.pl

Mgr Aleksandra Adamczyk, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Studium Doktoranckie Nauk o Kulturze, doktorantka.
Obszar badawczy: Szkocja
Kontakt: adams1308@interia.pl

WYBRANA LITERATURA

Allmaier, Peter: Der Dom zu Klagenfurt, Passau 1994 (Peda-Kunstführer, 98);

Backes, Magnus: Julius Ludwig Rothweil. Ein rheinisch-hessischer Barockarchitekt, Baden-Baden/Strasbourg 1959 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 317);

Badstübner, Ernst: Stadtkirchen der Mark Brandenburg, Berlin 3 1988;

Badstübner-Gröger, Sibylle: Die Parochialkirche in Berlin, München/Berlin 1998 (Große Baudenkmäler, 525);

Bamberg, Ludwig: Die Potsdamer Garnisonkirche. Baugeschichte – Ausstattung – Bedeutung, Berlin 2006;

Banaś, Paweł: Studia nad śląską architekturą protestancką 2. połowy XVII wieku, [w:] „Roczniki Sztuki Śląskiej“, 8 (1971), s. 35-89;

Baum, Julius: Forschungen über die Hauptwerke des Baumeisters Heinrich Schickhardt in Freudenstadt, Mömpelgard und Stuttgart sowie über die Schlösser in Weikersheim und Aschaffenburg, Straßburg 1916 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 185);

Biermann, Gottlieb: Geschichte der evangelischen Kirche Österreichisch-Schlesiens mit besonderer Rücksicht auf die Gnadenkirche vor Teschen. Denkschrift zum 150jährigen Jubelfeste der evangelischen Jesuskirche vor Teschen, Teschen 1859;

Birecki, Piotr: Sztuka luterańska na ziemi chełmińskiej od drugiej połowy XVI do pierwszej ćwierci XVIII wieku, Warszawa 2007;

Borggrefe, Heiner/Lüpkes, Vera (red.): Hans Vredeman de Vries und die Folgen. Ergebnisse des in Kooperation mit dem Muzeum Historyczne Miasta Gdańska durchgeführten internationalen Symposions am Weserrenaissance-Museum Schloß Brake (30. Januar bis 1. Februar 2004), Marburg 2005 (Studien zur Kultur der Renaissance, 3);

Brathe, Paul: Der Kirchenbau des österreichischen Protestantismus im Reformationszeitalter. Sonderheft des Jahrbuchs der Gesellschaft für die Geschichte des Protestantismus im ehemaligen und neuen Österreich, Halle (Saale)/Berlin [1934];

Brügmann, Martin: Die Gnadenkirche zur Heiligen Dreifaltigkeit vor Landeshut in Schlesien, Düsseldorf 1969;

Christensen, Carl C.: Art and the Reformation in Germany, Athens/Detroit 1979 (Studies in the Reformation, 2);

Cieślak, Katarzyna: Między Rzymem, Wittenbergą a Genewą. Sztuka Gdańska jako miasta podzielonego wyznaniowo, Wrocław 2000 (Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej);

Conrads, Norbert: Die Durchführung der Altranstädter Konvention in Schlesien 1707-1709, Köln/Wien 1971 (Forschungen und Quellen zur Kirchen- und Kulturgeschichte Ostdeutschlands, 8);

Coope, Rosalys: Salomon de Brosse and the Development of the Classical Style in French Architecture from 1565 to 1630, London 1972 (Studies in Architecture, 11);

Coster, Will/Spicer, Andrew (red.): Sacred Space in Early Modern Europe, Cambridge 2005;

Curman, Sigurd/Roosval, Jonny (red.): Sveriges Kyrkor, Konsthistoriskt Inventarium. Stockholms Kyrkor, 7/2, Stockholm 1944;

Czok, Karl: Die Nikolaikirche Leipzig, Leipzig 1992;

Dalbor, Witold: Pompeo Ferrari. Działalność architektoniczna w Polsce, Warszawa 1938;

Dammann, Walter: Die St.-Michaelis-Kirche zu Hamburg und ihre Erbauer. Ein Beitrag zur Geschichte der neueren protestantischen Kirchenbaukunst, Leipzig 1909;

Deuer, Wilhelm: Die protestantische Dreifaltigkeitskirche in Klagenfurt und ihre Umwidmung in eine Jesuitenkirche, [w:] Dolinar, France Martin (red.): Katholische Reform und Gegenreformation in Innerösterreich 1564-1628, Graz/Wien/Köln 1994, s. 637-654;

Eimer, Manfred: Die berühmte Stadtkirche in Freudenstadt. Ein Führer, Freudenstadt 1921;

Ellwardt, Kathrin: Die Sitzordnung in der Weilburger Schloß- und Stadtkirche in der ersten Hälfte des 18. Jahrhunderts, Weilburg (Lahn) 1997;

– Ev. Schloßkirche Weilburg, Regensburg 1999 (Schnell-Kunstführer, 2391);

– Evangelischer Kirchenbau in Deutschland, Petersberg 2008 (Imhof-Kulturgeschichte);

Finney, Paul Corby (red.): Seeing beyond the Word. Visual Arts and the Calvinist Tradition, Grand Rapids, Mich./Cambridge 1999;

Franz, Heinrich Gerhard: Die Frauenkirche in Dresden und ihr Erbauer George Bähr im Kontext der kursächsischen Barockbaukunst, [w:] „Jahrbuch des Zentralinstituts für Kunstgeschichte München“, 4 (1988), s. 143-190;

Fritsch, Georg: Die Burgkirche zu Königsberg in Preußen und ihre Beziehungen zu Holland. Ein Beitrag zur Neringforschung, Königsberg in Preußen 1930;

Fritsch, Karl Ernst Otto (red.): Der Kirchenbau des Protestantismus von der Reformation bis zur Gegenwart, Berlin 1893;

Fürst, Ulrich, Die Erneuerung der Sakralarchitektur im Zeitalter der konfessionellen Auseinandersetzung, [w;] Hoffmann, Carl A./Johanns, Markus/Kranz, Annette/Trepesch, Christof/Zeidler, Oliver (red.): Als Frieden möglich war. 450 Jahre Augsburger Religionsfrieden. Begleitband zur Ausstellung im Maximilianmuseum Augsburg, Regensburg 2005, s. 182-196;

Geller, Fritz: Gotteshaus und Gottesdienst in den Herrnhuter Brüdergemeinen, Herrnhut 1929;

Germann, Georg: Der protestantische Kirchenbau in der Schweiz von der Reformation bis zur Romantik, Zürich 1963;

Goldmann, Nicolaus: Vollständige Anweisung zu der Civilbaukunst. Hg. v. Leonhard Christoph Sturm (1696). Reprint, Baden-Baden/Strasbourg 1962 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 333);

Gottschalk, Wolfgang: Altberliner Kirchen in historischen Ansichten, Leipzig 1985;

Goudeau, Jeroen: Nicolaus Goldmann (1611-1665) en de praktijk van de studeerkamer, [w:] „Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond“, 94 (1995), s. 185-203;

– Nicolaus Goldmann (1611-1665) en de wiskundige architectuurwetenschap, Groningen 2005;

– A Northern Scamozzi. Nicolaus Goldmann and the Universal Theory of Architecture, [w:] „Annali di architectura”, 18/19 (2006/2007), s. 235-248;

Grashof, Ehler W.: Raumprobleme des protestantischen Kirchenbaus im 17. und 18. Jahrhundert, Berlin 1938;

Großmann, Dieter: Die Schloßkirche zu Weilburg als Raumlösung im protestantischen Kirchenbau, [w:] „Hessische Heimat“, 33 (1983), s. 75-85;

– Die Bedeutung der Schloßkapellen für den protestantischen Kirchenbau, [w:] Großmann, G. Ulrich (red.): Renaissance in Nord-Mitteleuropa, Bd. 1, München/Berlin 1990 (Schriften des Weserrenaissance-Museums Schloß Brake, 4), s. 127-147;

– Protestantischer Kirchenbau, Marburg 1996 (Beiträge zur hessischen Geschichte, 11);

Grundmann, Günther: Die Baumeisterfamilie Frantz. Ein Beitrag zur Architekturgeschichte des 18. Jahrhunderts in Schlesien, Schweden und Polen, Breslau 1937;

– Der evangelische Kirchenbau in Schlesien, Frankfurt (Main) 1970 (Bau- und Kunstdenkmäler des deutschen Ostens, C 4);

Guillaume, Jean (red.): L’église dans l’architecture de la Renaissance. Actes du colloque tenu a Tours du 28 au 31 mai 1990, Paris 1995 (De Architectura, 7);

Gurlitt, Cornelius: Kunst und Künstler am Vorabend der Reformation. Ein Bild aus dem Erzgebirge, Halle (Saale) 1890 (Schriften des Vereins für Reformationsgeschichte, 29);

Habermann, Kurt: Lutherischer Kirchenbau und sein Kanzelaltar, Hannover 1998;

Habich, Johannes: Die künstlerische Gestaltung der Residenz Bückeburg durch Fürst Ernst 1601-1622, Bückeburg 1969 (Schaumburger Studien, 26);

– Hauptkirche St. Michaelis Hamburg, München/Berlin 1977 (Große Baudenkmäler, 310);

Habicht, Victor Curt: Die deutschen Architekturtheoretiker des 16. und 17. Jahrhunderts, [w:] „Zeitschrift für Architektur und Ingenieurwesen“, 63 (1917), s. 209-244;

Hamberg, Per Gustaf: Temples for Protestants. Studies in the Architectural Milieu of the Early Reformed Church and of the Lutheran Church, Gothenburg 2002 (Acta Universitatis Gothoburgensis. Gothenburg Studies in Art and Architecture, 10);

Harasimowicz, Jan: Kunst als Glaubensbekenntnis. Beiträge zur Kunst- und Kulturgeschichte der Reformationszeit, Baden-Baden 1996 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 359);

– Fundacje sakralne różnowierczej szlachty polskiej w XVI i XVII wieku, [w:] Opaliński, Edward/Wiślicz, Tomasz Wiślicz (red.): Fundatorzy i fundacje w średniowieczu i epoce nowożytnej, Warszawa 2000, s. 142-153;

– Der evangelische Kirchenbau in Schlesien unter der habsburgischen Regierung, [w:] „Jahrbuch für Schlesische Kirchengeschichte“, 81 (2002), s. 79-87;

– Architektur und Kunst, [w:] Lehmann, Hartmut (red.): Geschichte des Pietismus, Bd. 4: Glaubenswelt und Lebenswelten, Göttingen 2003, s. 456-485;

– Nicolaus Goldmann Vratislaviensis Silesius – lejdejski matematyk i teoretyk architektury XVII wieku, [w:] Kapustka, Mateusz/Kozieł, Andrzej/Oszczanowski, Piotr (red.): Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, Wrocław 2003 (Acta Universitatis Wratislaviensis No 2508, Historia Sztuki XVII), s. 101-112;

– Protestantischer Kirchenbau im Europa des 17. und 18. Jahrhunderts, [w:] Hartmann, Peter Claus/Reese, Annette (red.): Religion und Kultur im Europa des 17. und 18. Jahrhunderts, Frankfurt am Main 2004 (Mainzer Studien zur Neueren Geschichte, 12), s. 327-370;

– Evangelische Kirchenräume der frühen Neuzeit, [w:] Rau, Susanne/Schwerhoff, Gerd (red.): Zwischen Gotteshaus und Taverne. Öffentliche Räume in Spätmittelalter und Früher Neuzeit, Köln/Weimar/Wien 2004 (Norm und Struktur. Studien zum sozialen Wandel in Mittelalter und Früher Neuzeit, 21), s. 413-445;

– Der Pietismus und der evangelische Kirchenbau der Frühen Neuzeit im kontinentalen Europa, [w:] Sträter, Udo/Lehmann, Hartmut/Müller-Bahlke, Thomas/Wallmann, Johannes (red.): Interdisziplinäre Pietismusforschung. Beiträge zum Ersten Internationalen Kongress für Pietismusforschung 2001, Tübingen 2005 (Hallesche Forschungen, 17/1), s. 83-105;

– Leszno – Poznań – Warszawa. Protestanckie budownictwo kościelne w osiemnastowiecznej Polsce i jego europejskie parantele, [w:] Polska i Europa w dobie nowożytnej. L’Europe moderne: nouveau monde, nouvelle civilisation? Modern Europe – New World, New Civilisation? Prace naukowe dedykowane Profesorowi Juliuszowi A. Chrościckiemu, Warszawa 2009, s. 391-400;

– Die Bewahrung von mittelalterlichen Kirchenschätzen und Ausstattungen durch die evangelisch-lutherische Kirche in nachreformatorischer Zeit, [w:] Wendland, Ulrike (red.): … das Heilige sichtbar machen. Domschätze in Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft, Regensburg 2010 (Arbeitsberichte des Landesamtes für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt, 9), s. 307-324;

Harasimowicz, Jan (red.): Sztuka miast i mieszczaństwa XV-XVIII wieku w Europie Środkowowschodniej, Warszawa 1990;

– Sztuka i dialog wyznań w XVI i XVII wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Wrocław, listopad 1999, Warszawa 2000;

Harasimowicz, Jan/Lipińska, Aleksandra (red.): Dziedzictwo reformacji w księstwie legnicko-brzeskim. Das Erbe der Reformation in den Fürstentümern Liegnitz und Brieg. Materiały międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w dniach 8-10 grudnia 2005 r. w Muzeum Miedzi w Legnicy. Protokollband der internationalen Fachtagung veranstaltet am 8.-10. Dezember 2005 im Kupfer-Museum zu Liegnitz, Legnica 2007 (Źródła i Materiały do Dziejów Legnicy i Księstwa Legnickiego, IV);

Harasimowicz, Jan/Oszczanowski, Piotr/Wisłocki, Marcin (red.): Po obu stronach Bałtyku. Wzajemne relacje między Skandynawią a Europą Środkową. On the Opposite Sides of the Balic Sea. Relations between Scandinavian and Central European Countries, Wrocław 2006;

Haubold, Arndt: Die Nikolaikirche zu Leipzig, München/Berlin 2 1991 (Große Baudenkmäler, 401);

Heckmann, Hermann: Barock und Rokoko in Hamburg – Baukunst des Bürgertums, Berlin 1990;

Hedicke, Robert: Cornelis Floris und die Florisdekoration. Studien zur niederländischen und deutschen Kunst im 16. Jahrhundert, Berlin 1913;

Heinz, Dieter: Ludwigskirche zu Saarbrücken, Saarbrücken 1956;

Hils-Brockhoff, Evelyn/Hock, Sabine: Die Paulskirche. Symbol demokratischer Freiheit und nationaler Einheit, Frankfurt (Main) 1998;

Hinrichs, Walter Theodor: Carl Gotthard Langhans, ein schlesischer Baumeister 1733-1808, Straßburg 1909 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 116);

Hofer, Paul/Furrer, Bernhard: Bern. Die Heiliggeistkirche, Bern 1982 (Schweizerische Kunstführer, 307);

Hutter-Wolandt, Ulrich: Die evangelische Friedenskirche „Zum Heiligen Geist“ zu Jauer-Jawor, Meckenheim 1994;

– Die Hofkirche zu Breslau. Ein Rokokokirchenbau im frühpreußischen Schlesien, Bonn 1999;

Jaroszewski, Tadeusz Stefan: Nurt awangardowy architektury polskiej doby Oświecenia, [w:] „Rocznik Historii Sztuki”, 8 (1970), s. 249-299;

Kalinowski, Konstanty: Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977;

Kiem, Karl: „Neu-Holland“. Niederländische Einflüsse in der Architektur der Mark Brandenburg. Bemerkungen zum Forschungsstand, [w:] Auf dem Spuren der Niederländer zwischen Thüringer Wald und Ostsee. Symposium der Deutsch-Niederländischen Gesellschaft e.V. am 11. und 12. Oktober in Berlin, Berlin 1992, s. 32-38;

Kießling, Gotthard: Der Herrschaftsstand. Aspekte repräsentativer Gestaltung im evangelischen Kirchenbau, München 1995 (Beiträge zur Kunstwissenschaft, 58);

Kitschke, Andreas: Die Potsdamer Garnisonkirche „Nec soli cedit“, Potsdam 1991;

Koerner, Joseph Leo: The Reformation of the Image, London 2004;

Krčálová, Jarmila: Kostely české a moravské renesance. Přispěvek k jejich typologii, [w:] „Umění”, 29 (1981), s. 1-37;

– Architektura doby Rudolfa II, [w:] Dvorský, Jiří (red.): Dějiny českého výtvarného umění, vol. II/1: Od počátkú renesance do závěru baroka, Praha 1989, s. 160-181;

Kuke, Hans-Joachim: Die Frauenkirche in Dresden: „Ein Sankt Peter der wahren evangelischen Religion”, Worms 1996;

Kunzendorf, Jörg Ulrich: Querkirchen in Berlin-Brandenburg. Studien zur Architektur evangelischer Kirchenräume seit dem Beginn des 18. Jahrhunderts in Berlin und der Provinz Brandenburg, Diss. Oslo 1992;

Küster, Isolde: Leonhard Christoph Sturm. Leben und Leistung auf dem Gebiet der Zivilbaukunst in Theorie und Praxis, Diss. Berlin 1942;

Kusztelski, Andrzej: Zbór ewangelicki Św. Krzyża w Lesznie. Problem autorstwa i pierwotnego projektu, [w:] „Biuletyn Historii Sztuki”, 37 (1992), s. 145-157;

Kwiatkowska, Maria: Kościół Ewangelicko-Augsburski, Warszawa 1982 (Varsaviana);

Kwiatkowski, Marek: Szymon Bogumił Zug. Architekt polskiego Oświecenia, Warszawa 1971;

– Architektura w latach 1765-1830, [w:] Karpowicz, Mariusz (red.): Sztuka Warszawy, Warszawa 1986, s. 188-231;

Langer, Andrea: Die Gnadenkirche „Zum Kreuz Christi“ in Hirschberg. Zum protestantischen Kirchenbau Schlesiens im 18. Jahrhundert, Stuttgart 2003 (Forschungen zur Geschichte und Kultur des östlichen Mitteleuropa, 13);

Leclercq, Jean-Baptiste François: Die Geschichte der Wallonischen Kirche von Hanau von ihrer Gründung an bis zum Eintreffen der französischen Réfugiés. Unveränd. Nachdr. des franz. Orig. Hanau, Impr. des Orphelins, 1868. Mit deutscher Übersetzung, Hanau 1996;

Lidel, Albert: Hofkirche Neuburg an der Donau, München/Zürich 1973;

Lindner, Thomas: Evangelische Stadtkirche Freudenstadt, Freudenstadt 2003;

Löffler, Fritz: Das alte Dresden. Geschichte seiner Bauten, Leipzig 1982;

– Die Frauenkirche zu Dresden, Berlin 1984 (Das christliche Denkmal, 2);

Löffler, Fritz/Böhm, Hans: Die Kreuzkirche zu Dresden, Berlin 1984 (Das christliche Denkmal, 100);

Lorentz, Stanisław/Rottermund, Andrzej: Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984 (Dzieje sztuki w Polsce);

Luther, Horst: Die Michaeliskirche in Hamburg, Hamburg 1966;

Magirius, Heinrich: Die Nikolaikirche zu Leipzig, Berlin 1979 (Das christliche Denkmal, 111);

– Die Frauenkirche Dresden, Regensburg 1999 (Schnell-Kunstführer, 2384);

– Nikolaikirche Leipzig, Regensburg 3 2001 (Schnell-Kunstführer, 1870);

Mai, Hartmut: Der evangelische Kanzelaltar. Geschichte und Bedeutung, Halle (Saale) 1969 (Arbeiten zur Kirchengeschichte und Religionswissenschaft, 1);

– Der Einfluß der Reformation auf Kirchenbau und kirchliche Kunst, [w:] Junghans, Helmar (red.): Das Jahrhundert der Reformation in Sachsen. Festgabe zum 450jahrigen Bestehen der Evangelisch-Lutherischen Landeskirche Sachsens, Berlin 1989, s. 153-177;

– Die Marienkirche zu Großenhain, Regensburg 1998 (Schnell-Kunstführer, 2306);

– Dreikönigskirche Dresden, Regensburg 2 1998 (Schnell-Kunstführer, 1956);

Marx, Wolf: Die Saalkirchen der deutschen Brüdergemeine im 18. Jahrhundert, Leipzig 1931 (Studien über christliche Denkmäler, NF 22);

Meißner, Helmuth: Kirchen mit Kanzelaltären in Bayern, München/Berlin 1987 (Kunstwissenschaftliche Studien, 57);

Merian, Hans: Einführung in die Baugeschichte der evangelischen Brüdergemeinen ausgehend vom Modell der Gemeine Herrnhaag, [w:] Buijtenen, Mari P. van/Dekker, Cornelis/Leeuwenberg, Huib (red.): Unitas Fratrum: Herrnhuter Studien/Moravian Studies, Utrecht 1975, s. 465-482;

Meuche, Hermann: Anmerkungen zur Gestalt der sächsischen Hallenkirchen um 1500, [w:] Aspekte zur Kunstgeschichte von Mittelalter und Neuzeit. Karl Heinz Clasen zum 75. Geburtstag, Weimar 1971, s. 167-190;

Michalski, Sergiusz: The Reformation and the Visual Arts. The Protestant Image Question in Western and Eastern Europe, London/New York 1993 (Christianity & Society in the Modern World);

Montmollin, Edouard de/Delor, François: Temple de la Fusterie, temple neuf. Premier temple protestant construit en ville de Genève, Genève 1990;

Möseneder, Karl: Die Dreieinigkeitskirche in Regensburg. Ein protestantischer Kirchenbau, [w:] Bungert, Hans (red.): Martin Luther. Eine Spiritualität und ihre Folgen, Regensburg 1983 (Schriftenreihe der Universität Regensburg, 9), s. 171-255;

Mueller, Marcel: Le Temple de la Fusterie à Genève, Basel 1976;

Müller, Michael: Kreuzkirche Dresden, Regensburg 2000 (Schnell-Kunstführer, 2415);

Müller, Peter: Die Frauenkirche in Dresden. Baugeschichte, Vergleiche, Restaurierungen, Zerstörungen, Wiederaufbau, Weimar/Köln/Wien 1994;

Naatz, August Hermann: Die evangelische Parochialkirche zu Berlin 1703-1903, Berlin 1903;

Ohle, Walter: Die protestantischen Schloßkapellen der Renaissance in Deutschland (im Anschluß an die Kapelle des Schloßes Hartenfels in Torgau), Diss. Leipzig 1936;

Ostarhild, Friedrich: St. Nikolai zu Leipzig. Geschichte des Gotteshauses und der Gemeinde 1160-1960, Berlin 1964;

Ostrem, Eyolf/Fleischer, Jens/Petersen, Nils Holger (red.): The Arts and the Cultural Heritage of Martin Luther, Copenhagen 2003;

Oszczanowski, Piotr: Kościół Ewangelicko-Augsburski pod wezwaniem Opatrzności Bożej, Wrocław 1997 (Zabytki Wrocławia);

Ozinga, Daniel Murk: De protestantsche kerkenbouw in Nederland van Hervorming tot Franschen tijd, Amsterdam 1929;

Patzelt, Herbert: Geschichte der evangelischen Kirche in Österreichisch-Schlesien, Dülmen 1989;

Pechloff, Ursula: Hofkirche „Unserer Lieben Frau” Neuburg an der Donau, Passau 1997 (Peda-Kunstführer, 410);

Poscharsky, Peter: Die Kanzel. Erscheinungsform im Protestantismus bis zum Ende des Barocks, Gütersloh 1963 (Schriftenreihe des Instituts für Kirchenbau und kirchliche Kunst der Gegenwart, 1);

Proescholdt, Joachim (red.): St. Katharinen zu Frankfurt am Main, Frankfurt (Main), wyd. 2, 1993;

Prüfer, Erich: Die Hirschberger Gnadenkirche, Ulm (Donau) 1957;

Przypkowski, Tadeusz: Zabytki Reformacji w Kielecczyźnie, [w:] Walicki, Michał (red.): Studia Renesansowe, vol. 1, Wrocław 1956, s. 57-86;

Pustelnik, Jerzy/Gajdacz, Emil: Kościół Jezusowy w Cieszynie. Die Jesuskirche in Cieszyn. Jesus Church in Cieszyn, Cieszyn 2009;

Raschke, Thomas: Die Sophienkirche in Berlin, Berlin 1997 (Der historische Ort, 160);

Raschzok, Klaus/Sörries, Reiner (red.): Geschichte des protestantischen Kirchenbaues. Festschrift für Peter Poscharsky, Erlangen 1994;

Reinle, Adolf: Kunstgeschichte der Schweiz, Bd. 3: Die Kunst der Renaissance, des Barock und des Klassizismus, Frauenfeld 1956;

Reymond, Bernard: L’architecture religieuse des protestants, Genève 1996;

Rudolph, Helmut: Herrnhuter Baukunst und Raumgestaltung. Der bürgerliche Barock der Brüdergemeine Herrnhut, Herrnhut 1938 (Hefte zur Brüdergeschichte, 3);

Rust, Edzard: Theorie und Praxis. Leonhard Christoph Sturms Schriften zur Zivilbaukunst und ihr Einfluß auf gebaute Architektur, [w:] Engel, Martin/Pozsgai, Martin/Salge, Christina/Weigl, Huberta (red.): Barock in Mitteleuropa. Werke, Phänomene, Analysen, Köln/Weimar/Wien 2007 („Wiener Jahrbuch für Kunstgeschichte“, 55-56), s. 507-527;

Schädlich, Christian: Die Grundzüge der klassischen Architekturtheorie. Versuch einer Wertung anhand der Schriften des Leonhard Christoph Sturm (1669-1719), Diss. Weimar 1957;

– Leonhard Christoph Sturm 1669-1719, [w:] Große Baumeister: Hinrich Brunsberg, Elias Holl, Leonhard Christoph Sturm, Leo von Klenze, Gotthilf Ludwig Möckel, Ludwig Hoffmann, Richard Paulick, Berlin 1990 (Bauakademie der DDR. Schriften des Instituts für Städtebau und Architektur), s. 92-139;

Schliepe, Walther: Über Zusammenhänge in der Entwicklungsgeschichte protestantischer Emporenkirchen bis zu George Bähr, Diss. Dresden 1957;

– Die Frauenkirche in Dresden: Der Erstentwurf von George Bähr. Ursprung einer Bauidee, Petersberg 2005;

Schönfeld, Stephan: Der niederländische Einfluss auf den Kirchenbau in Brandenburg und Anhalt im 17. und 18. Jahrhundert, Frankfurt am Main 1999 (Europäische Hochschulschriften, XXVIII/346);

Schubart, Robert: Ludwigsplatz und Ludwigskirche in Saarbrücken: 1762, 1765, 1775. Studie zu Idee und Gestalt, Saarbrücken 1967;

Schwartz, Carola: Kirchenbauten unter König Friedrich I. und Friedrich Wilhelm I. in der Mark Brandenburg, Dresden 1940;

Schweikhart, Gunter: Heinrich Schickhardt (1558-1632), [w:] Baer, Wolfram (red.): Elias Holl und das Augsburger Rathaus. Eine Ausstellung der Stadt Augsburg, Stadtarchiv, Regensburg 1985, s. 147-159;

Schwipps, Werner: Die Garnisonkirchen von Berlin und Potsdam, Berlin 1964 (Berlinische Reminiszenzen, 6);

Seidel-Grzesińska, Agnieszka: Kościół Pokoju w Świdnicy. Architektura, wyposażenie i wystrój z lat 1652-1741, Diss. Wrocław 2000;

Seitz, Reinhard/Lidel, Albert/Kaeß, Friedrich: Die Hofkirche Unserer Lieben Frau zu Neuburg an der Donau. Ein Kirchenbau zwischen Reformation und Gegenreformation, Weißenhorn 1983 (Kunst in Bayern und Schwaben, 4);

Semrau, Max: Zu Nikolaus Goldmanns Leben und Schriften, [w:] „Monatshefte für Kunstwissenschaft“, 9 (1916), s. 349-361, 463-473;

Skalecki, Georg: Deutsche Architektur zur Zeit des Dreißigjährigen Krieges. Der Einfluß Italiens auf das deutsche Bauschaffen, Regensburg 1989;

Smend, Gottfried: Die Kreuzkirche in Lissa. Ein Beitrag zu ihrer Baugeschichte, Lissa 1910;

Sörries, Reiner: Von Kaisers Gnaden. Protestantische Kirchenbauten im Habsburger Reich, Köln/Weimar/Wien 2008;

Spicer, Andrew: Continental Calvinism and its Churches – an Overview, [w:] „Aberdeen University Review”, 58 (2000), s. 301-308;

– Calvinist Churches in Early Modern Europe, Manchester 2007 (Studies in Early Modern European History);

Spicer, Andrew (red.): Lutheran Churches in Early Modern Europe, Farnham/Burlington 2012;

Spicer, Andrew/Hamilton, Sarah (red.): Defining the Holy. Sacred Space in Medieval and Early Modern Europe, Aldershot 2005;

Sponsel, Jean Louis: Die Frauenkirche zu Dresden. Geschichte ihrer Entstehung von George Bährs frühesten Entwürfen bis zur Vollendung nach dem Tod ihres Erbauers, Dresden 1893;

Stade, Gerhard: Mecklenburgische Kanzelaltäre, Rostock 1931;

Stirm, Margarete: Die Bilderfrage in der Reformation, Gütersloh 1977 (Quellen und Forschungen zur Reformationsgeschichte, 45);

[Sturm, Leonhard Christoph:] Leonh. Chr. Sturm/Fürstl. Mecklenb. Bau=Directoris Architectonisches Bedencken Von Protestantischer Kleinen Kirchen Figur und Einrichtung/An Eine Durchlauchtige Person über einem gewissen Casu gestellet/Und Als eine offtmahls vorkommende Sache zum gemeinen Nutzen im Druck gegeben/Mit dazu gehörigen Rissen, Hamburg 1712;

– Vollständige Anweisung alle Arten von Kirchen wohl anzugeben. Worinnen 1. Nic. Goldmanns Anweisung und drey Exempel angeführet/und mit Anmerckungen erläutert. 2. Ausführlicher von Römisch-Catholischen Kirchen/ und insonderheit 3. Von dem künstlichen Bau der grossen Kuppeln. 4. Von Protestantischen Kirchen gehandelt/Mit fünff neuen Inventionen von jenen/und sechs von diesen der Praxi gemäß erkläret, und in 22. saubern Kupffer=Platten appliciret wird/Von Leonhard Christoph Sturm, Augsburg 1718;

Sutthof, Ludger J.: Gotik im Barock. Zur Frage der Kontinuität des Stiles außerhalb seiner Epoche. Möglichkeiten der Motivation bei der Stilwahl, Münster 1990 (Kunstgeschichte: Form und Interesse, 31);

Swigchem, Cornelius Albertus van/Brauwer, Ton de/Os, Willem van: Een huis voor het Woord. Het protestantse kerkinterieur in Nederland tot 1900, ‘s-Gravenhage 1984;

Veidt, Karl/Struckmeier, Georg (red.): Hundert Jahre St. Paulskirche. Jubiläumsfestschrift zum 9. Juni 1933, Frankfurt (Main) 1933;

Vervoorn, Richard (red.): Noorderkerk Amsterdam. Bauw, interieur, orgel, restauratie, funktie, Amsterdam 1992;

Walter, Friedrich: Die Dreifaltigkeitskirche zu Worms 1725-1925. Festschrift zur 200jährigen Gedenkfeier der Einweihung am 31. Juli 1725, Worms 1925;

Wegmann, Susanne/Wimböck, Gabriele (red.): Konfessionen im Kirchenraum. Dimensionen des Sakralraums in der Frühen Neuzeit, Korb 2007 (Studien zur Kunstgeschichte des Mittelalters und der Frühen Neuzeit, 3);

Wessel, Klaus: Symbolik des protestantischen Kirchengebäudes, [w:] Goldammer, Kurt: Kultsymbolik des Protestantismus, Stuttgart 1966, s. 85-98;

Wetter, Evelin (red.): Formierungen des konfessionellen Raumes in Ostmitteleuropa, Stuttgart 2008 (Forschungen zur Geschichte und Kultur des östlichen Mitteleuropa, 33);

Wex, Reinhold: Ordnung und Unfriede. Raumprobleme des protestantischen Kirchenbaus im 17. und 18. Jahrhundert in Deutschland, Marburg 1984 (Kulturwissenschaftliche Reihe, 2);

White, James F.: Protestant Worship and Church Architecture. Theological and Historical Considerations, New York 1964;

Wiesenhütter, Alfred: Der evangelische Kirchbau Schlesiens von der Reformation bis zur Gegenwart, Breslau 1926;

– Protestantischer Kirchenbau des deutschen Ostens in Geschichte und Gegenwart, Leipzig 1936;

Winter, Kai: Die Dreifaltigkeitskirche in Speyer und der protestantische Kirchenbau des 18. Jahrhunderts in der Pfalz, Diss. Heidelberg 1997;

Wisłocki, Marcin: „Im übrigen erinnere ich mich/das Vitruvius solche art zu bauen nennet formam jonicam“ – The Dukes’ Chapel of the Castle in Szczecin, [w:] Kodres, Krista (red.): The Problem of Classical Ideal in the Art and Architecture of the Countries around the Baltic Sea, Tallinn 2003, s. 85-99;

- Sztuka protestancka na Pomorzu 1535-1684, Szczecin 2005 (Biblioteka Naukowa Muzeum Narodowego w Szczecinie, Seria Historia Sztuki);

Wojak, Tadeusz: Kościół Jezusowy na Wyższej Bramie w Cieszynie, Warszawa 1973;

Wotschke, Theodor: Leonhard Christoph Sturms religiöse und kirchliche Stellung, [w:] „Mecklenburgische Jahrbücher“, 95 (1932), s. 103-133;

Zahradnik, Paul: Die Jesuskirche vor Teschen, [w:] „Jahrbuch für Schlesische Kirchengeschichte“, 37 (1958), s. 97-102;

Zimmermann, Petra Sophia: Die Architectura von Hans Vredeman de Vries. Entwicklung der Renaissancearchitektur in Mitteleuropa, München/Berlin 2002 (Kunstwissenschaftliche Studien, 99).