Uniwersytet WrocławskiInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego
quart  I nowości wydawnicze  I dzieła i interpretacje  I acta universitatis wratislaviensis 






Historia sztuki Wrocław, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Nowości wydawnicze

Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu
Historia, stan zachowania, koncepcja rewitalizacji

Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu Historia, stan zachowania, koncepcja rewitalizacji

Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu
Historia, stan zachowania, koncepcja rewitalizacji

Pod redakcją Andrzeja Kozieła

Wrocław 2010

"Acta Universitatis Wratislaviensis", 3253, Historia Sztuki 30

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

ISBN 978-83-229-3159-2

s. 659, il. 750, twarda okładka



O KSIĄŻCE

Dla nikogo nie ulega wątpliwości, iż wystrój i wyposażenie kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu stanowiły niegdyś jeden z najcenniejszych zespołów dzieł sztuki w Europie Środkowej. Fundowane od XIII wieku aż schyłek baroku liczne obrazy, rzeźby i dzieła rzemiosła artystycznego utworzyły bowiem w lubiąskiej świątyni jedyny w swoim rodzaju unikatowy zespół dokumentujący dawną kulturę zakonną cystersów. To tutaj znalazły swe miejsce średniowieczne płyty nagrobne śląskich Piastów z ich protoplastą, księciem Bolesławem Wysokim na czele, tutaj eksponowana była słynna gotycka rzeźba Pieta, tutaj można było oglądać wielką galerię kilkudziesięciu obrazów "śląskiego Apellesa" - Michaela Willmanna, tutaj także stanęły anielskie stalle projektu Matthiasa Steinla, a także inne rzeźby autorstwa tego znakomitego austriackiego artysty i jego współpracowników.

Niestety, rok 1943 przyniósł początek końca istnienia tego znakomitego zespołu dzieł sztuki. Wówczas to, ze względu na zagrożenie nalotami bombowymi z powodu ulokowanego w budynkach lubiąskiego klasztoru wojskowego ośrodka badawczo-wdrożeniowego, ówczesny wojewódzki konserwator zabytków, Günther Grundmann, podjął decyzję o ewakuacji z lubiąskiej świątyni najcenniejszych zabytków. Pozostałe elementy wyposażenia - pozbawione obrazów ołtarze, ambona, płyty nagrobne i kraty - pozostały na miejscu stając się z czasem przedmiotem postępującej dewastacji oraz grabieży. Najwięcej szkód zostało poczynionych w latach 1945-1947, kiedy to całe opactwo znajdowało się pod administracją Armii Czerwonej. Proces dewastacji trwał jednak także i po przejęciu budynków zespołu klasztornego przez władze polskie. W efekcie, gdy w 1989 roku całe dawne opactwo Cystersów w Lubiążu stało się własnością Fundacji Lubiąż, kościół Wniebowzięcia NMP był już prawie pusty - na miejscu pozostały jedynie okaleczone średniowieczne płyty nagrobne, architektoniczny wystrój rzeźbiarski i malowidła freskowe - i w takim stanie znajduje się do dzisiaj. Wielka kulturowa katastrofa stała się faktem, a każdy, kto obecnie wkracza do wnętrza kościoła klasztornego w Lubiążu boleśnie tego doświadcza.

Ta haniebna i wstydliwa sytuacja powinna się zmienić - lubiąska świątynia może bowiem powrócić przynajmniej w części do swojej dawnej świetności. Dowodzą tego rezultaty projektu badawczego Kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu. Katalog wystroju i wyposażenia, które zostały opublikowane w książce. Liczne i kompleksowe kwerendy terenowe potwierdziły, że dawne wyposażenie kościoła klasztornego w Lubiążu nie uległo całkowitemu zniszczeniu, lecz w dużej części się zachowało. Jeśli tylko zostaną usunięte przeszkody prawne, a kościół klasztorny Wniebowzięcia NMP w Lubiążu zostanie odpowiednio przygotowany, to wszystkie te dzieła sztuki mogą powrócić do lubiąskiej świątyni - pierwotnego miejsca swego przeznaczenia. Zgodna decyzja władz państwowych, samorządowych i kościelnych może przywrócić kościołowi klasztornemu Wniebowzięcia NMP w Lubiążu przynajmniej w części jego dawną krasę i świetność. Sprawi to, że lubiąska świątynia w obecnym stanie przestanie być powodem wstydu dla współczesnych mieszkańców Dolnego Śląska.

Niniejszy tom ma służyć pomocą wszelkim działaniom zmierzającym do przywrócenia lubiąskiej świątyni jej dawnego wyposażenia i odbudowania jej kulturowego znaczenia. Zasadniczą część tego opracowania stanowi obszerny katalog obejmujący wszystkie zachowane dzieła sztuki, które w 1943 roku znajdowały się w kościele klasztornym Wniebowzięcia NMP w Lubiążu (Romuald Kaczmarek, Artur Kolbiarz, Andrzej Kozieł, Romuald Nowak, Jan Wrabec). Każda nota katalogowa zawiera pełną informację o odnalezionych lubiąskich dziełach sztuki: określenie tematu przedstawienia, wymiary, technikę i materiał, aktualne miejsce przechowywania, historię, bibliografię a także ocenę obecnego stanu zachowania. Katalog obejmuje także noty katalogowe do tych zaginionych obecnie dzieł sztuki z kościoła klasztornego w Lubiążu, do których istnieją wiarygodne źródła tekstowe lub ikonograficzne. Notom katalogowym towarzyszy bogaty materiał ilustracyjny: zarówno aktualne zdjęcia wszystkich zachowanych dzieł sztuki, jak i pozyskane z wielu źródeł archiwalne fotografie i rysunkowe plany, ukazujące wystrój i wyposażenie kościoła klasztornego w Lubiążu w stanie przed 1943 rokiem oraz w pierwszych latach powojennych. Wykonane zostały także rysunki dokumentujące obrysy ołtarzy bocznych zachowane do dzisiaj na ścianach klasztornej świątyni oraz Kaplicy Książęcej (Izabela Przybylska, Paweł Sobański). Równolegle z tradycyjną wersją katalogu, przeznaczoną do wydania drukiem, przygotowana została także wersja digitalna w systemie MIDAS (Monika Żernik), która - mamy nadzieję - stanie się w przyszłości podstawą dla dostępnej "on line" bazy danych oraz trójwymiarowej wizualizacji wnętrza kościoła klasztornego w Lubiążu w stanie sprzed 1943 roku z uwzględnieniem zachowanych dzieł sztuki.

Część katalogową poprzedza siedem esejów, stanowiących swoiste kontekstowe dopełnienie not katalogowych. Zaprezentowano w nich architekturę oraz wystrój i wyposażenie kościoła klasztornego w Lubiążu w epoce średniowiecza (Ewa Łużyniecka, Romuald Kaczmarek) oraz czasach baroku (Jan Wrabec, Artur Kolbiarz, Andrzej Kozieł). Przedstawiona została także historia konserwacji zabytków opactwa Cystersów w Lubiążu do 1945 roku (Grzegorz Grajewski) oraz losy wyposażenia lubiąskiej świątyni po 1943 roku (Andrzej Kozieł). Co ważne, zaproponowana została także koncepcja rewitalizacji wnętrza kościoła klasztornego w Lubiążu jako Muzeum Michaela Willmanna (Adam Organisty, Małgorzata Wyrzykowska).

Książka ta jest odpowiedzią środowiska naukowego na hasło: "Ratujmy Lubiąż!" Pierwszy krok na drodze do naprawienia skutków kulturowej katastrofy, jaka spotkała jeden z najważniejszych zabytków kultury zakonnej na ziemiach polskich, został zrobiony. Czekamy na kolejne kroki ze strony władz państwowych, samorządowych i kościelnych.

SPIS TREŚCI

Wstęp (Andrzej Kozieł)


1. Eseje

Ewa Łużyniecka
Średniowieczna architektura kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu

Romuald Kaczmarek
Średniowieczne elementy wyposażenia i wystroju kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu. Próba rekonstrukcji

Jan Wrabec
Barokizacja architektury kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu

Artur Kolbiarz, Andrzej Kozieł
Barokizacja wystroju i wyposażenia kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu

Grzegorz Grajewski
Konserwacja zabytków opactwa Cystersów w Lubiążu do 1945 roku

Andrzej Kozieł
Losy wyposażenia i wystroju kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP w Lubiążu po 1943 roku

Adam Organisty, Małgorzata Wyrzykowska
Muzeum Willmanna, czyli "świątynia sztuki" w Lubiążu. Propozycje rewitalizacji kościoła klasztornego Wniebowzięcia NMP


2. Katalog

        A. Detal architektoniczny
        B. Malowidła ścienne i witraże
        C. Portale i balustrady
        D. Ołtarze
        E. Ambona
        F. Prospekt organowy
        G. Stalle, loże opackie i konfesjonały
        H. Kraty
        I. Kandelabr
        J. Obrazy
        K. Rzeźby
        L. Płyty nagrobkowe
        M. Kaplica Książęca
        N. Kaplica Loretańska
Bibliografia