Uniwersytet WrocławskiInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego
quart  I nowości wydawnicze  I dzieła i interpretacje  I acta universitatis wratislaviensis 






Historia sztuki Wrocław, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Nowości wydawnicze

Malarstwo Alfonsa Mazurkiewicza (1922-1975)

Andrzej Jarosz, Malarstwo Alfonsa Mazurkiewicza (1922-1975)

Andrzej Jarosz
Malarstwo Alfonsa Mazurkiewicza (1922-1975)


informacje o publikacji

Andrzej Jarosz
Malarstwo Alfonsa Mazurkiewicza (1922-1975)

s. 430, 189 il. cz-b, 16 tabl. kol.

Recenzenci: prof. dr hab. Paweł Banaś, Andrzej Kostołowski
Zdjęcie na okładce: Natalia Lach-Lachowicz
Redakcja: Izabela Magdziarczyk, Dorota Stępień
Korekta językowa, indeks osób: Dorota Stępień
Projekt i skład: Wojciech Głogowski

Wydanie książki współfinansowane przez: Akademię Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu oraz Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego

© Copyright by Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu & Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011

ISBN 978-83-62663-20-0

Książka w cenie 50,00 PLN do nabycia w bibliotece Instytutu Historii Sztuki przy ul. Szewskiej 36 we Wrocławiu. Zamówienia przyjmuje Izabela Magdziarczyk: tel. 71 / 375 25 92; e-mail: sekret@uni.wroc.pl

spis treści

Wprowadzenie
I          W oczach krytyki
II         Próby 1950-1960

  1. Prace z lat 1952-1953
  2. Pejzaże 1953-1955
  3. Modus liryczny
  4. Duo-kompozycje

III       Pejzaż syntetyczny 1960-1965

  1. Formy przejściowe
  2. Pejzaże miejskie
  3. Pejzaże górskie
  4. Pejzaże wewnętrzne

IV       Modus organiczny 1966-1969

  1. W głąb materii
  2. „Pióra”
  3. Cykle roślinne
  4. Przesilenie

V         Teilhard 1970-1975

  1. Duo-obrazy
  2. Choroba i przełom
  3. Obrazy „teilhardowskie”
  4. Mistyka materii

            Zakończenie
            Wybrana literatura
            Summary / Résumé
            Indeks osób

omówienie

Monografia Malarstwo Alfonsa Mazurkiewicza (1922-1975) jest opracowaniem poświęconym jednemu z najbardziej interesujących malarzy wrocławskich. Struktura książki obejmuje wprowadzenie ze stanem badań, przegląd głosów krytycznych, a następnie omówienie poszczególnych modusów malarstwa wrocławianina w rozdziałach: „Próby 1950-1960”, „Pejzaż syntetyczny 1960-1965”, „Modus organiczny 1966-1970”, „Teilhard 1970-1975” oraz wnioski końcowe.
            Alfons Mazurkiewicza (ur. 1922 Düsseldorf – zm. 1975 Wrocław) w szczególny sposób wpisał się panoramę współczesnego polskiego i wrocławskiego malarstwa. Książka stara się więc przezwyciężyć jednak pewien paradoks, jaki związał się z postacią Mazurkiewicza i jego obrazami: osiągając za życia wysoką jakość artystyczną w swoich obrazach czynił je ekskluzywnymi, hermetycznymi, związanymi z poszukiwaniami nie tylko artystycznymi ale i ontologicznymi. Dziś, ponad 35 lat po śmierci artysty, jego sztuka wymaga przypomnienia, przywołania kontekstów, w jakie był niegdyś wpisywany, a także przyjęcia nowych perspektyw badawczych.       Recepcja sztuki wrocławskiego artysty ulegała bowiem znaczącym zmianom. Do chwili śmierci zyskiwał on bieżące, liczne recenzje, dokumentujące jego debiut i rozwój już od połowy lat 50. XX w. Odnotowany został także w podręcznikowych sumach współczesnej sztuki polskiej (A. Wojciechowski, B. Kowalska, A. K. Olszewski). Jako znacząca postać wrocławskiego środowiska artystycznego był obecny na jego wszystkich ważnych, krajowych i zagranicznych prezentacjach – często o historycznej randze, np. w Arsenale (1955) – i prezentował swoje prace na wystawach indywidualnych, zwykle nabierających rangi znaczących wydarzeń artystycznych. Po 1975 r. Mazurkiewicz był przypominany w ramach wystaw rocznicowych (organizowanych zwykle przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu), lecz stawał się osobą marginalizowaną w omówieniach sztuki polskiej po 1945 roku. Niewątpliwie najżywszym miejscem pamięci o artyście jest dzisiejsza Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu im. Eugeniusza Gepperta, gdzie aktywni są byli studenci Maurkiewicza, stanowiący obecnie kadrę profesorską.
            Mazurkiewicz był wrocławianinem z wyboru i ze stolicą Dolnego Śląska związał swoją aktywność artystyczną. Przybyły po II wojnie światowej z Niemiec, przez Ostrzeszów, trafił do Wrocławia, wstępując do PWSSP. W 1951 zakończył studia, zaś dyplom uzyskał dwa lata później. Z macierzystą uczelnią jako jej pedagog był związany przez kolejne dwie dekady. Należał do pokolenia artystów, którzy nawiązując twórczy dialog z ośrodkami w kraju, kształtowali specyficzną, wrocławską odmianę „nowoczesności”. Artysta należał do „Grupy X” (pierwszej poodwilżowej formacji we Wrocławiu), a następnie do „Szkoły/Grupy wrocławskiej” i uczestniczył we wszystkich jej krajowych i zagranicznych pokazach. W 1964 r. odbyła się jego wystawa indywidualna w Muzeum Śląskim w prestiżowym cyklu „Współczesne malarstwo wrocławskie”. Od tego czasu Mazurkiewicz był uznaną i jedną z czołowych postaci środowiska wrocławskiego i rozpoznawalnym w kraju twórcą nowoczesnych, syntetycznych pejzaży. Jego obrazy eksponowane były na Festiwalach Sopockich, Wystawach „Złotego Grona” w Zielonej Górze (1963, 1965, 1971), rysunki natomiast nagradzane na 2, 3 i 4 Triennale rysunku we Wrocławiu (1968, 1971, 1974).
            Horyzonty artystyczne i myślowe Mazurkiewicza wykraczały jednak poza miejsce życia i pracy. Wykształcony w Niemczech, znający języki europejskie i zainteresowany sztuką m.in. Paula Klee, Pieta Mondriana, był postrzegany – zdaniem innego znakomitego artysty wrocławskiego, Jerzego Rosołowicza – jako naturalny i prawdziwy europejczyk.  Podróże artystyczne Mazurkiewicza (np. do Belgii w 1956, Niemiec w 1965, czy Francji w 1966 r.) stanowiły tak okazję do ekspozycji prac (m.in.: Skopje 1965, Monte Carlo 1966,  Bergen 1967, Nowy Jork 1967, Berlin Zachodni 1969, Helsinki 1971, Mannheim 1973, Duisburg 1974), jak również do twórczej konfrontacji ze sztuką światową. Artysta podejmował twórczy dialog z klasykami abstrakcji i inspirował się aktualnymi wówczas stylami – np. malarstwem materii. Wraz z jego zainteresowaniami filozoficznymi impulsy te miały znaczący wpływ na powstanie jego oryginalnej koncepcji obrazu. Ewolucja od postimpresjonizmu, poprzez figurację i abstrakcję geometryczną, zmysłowe i materialne motywy „organiczne”, przebiegała do wykształcenia obrazów o ograniczonych, purystycznych formach, które można też nazwać kreacjami para-konceptualnymi, czy wręcz plastycznymi interpretacjami wątków filozoficznych.
            Dla intelektualnej i duchowej formacji Alfonsa Mazurkiewicza najważniejszy jest w tym momencie wspomniany personalizm, a bez wątpienia system filozoficzny o. Teilhadra de Chardin – francuskiego jezuity i paleontologa. Teihard w swoich pismach (n.in. w Fenomenie człowieka), które były studiowane przez wrocławskiego malarza, zwracał szczególną uwagę na integralny związek Ducha i Materii. Ten chrześcijański ewolucjonizm stał się zbieżny z duchową formacją Mazurkiewicza, który odnajdując ontologiczne potwierdzenie wartości zawsze go zajmującej substancji malarskiej, swoje dzieła tworzył jako reliefowe i przestrzenne hierogramy – aluzyjnie i symbolicznie odwołujące się do myśli i koncepcji de Chardina. „Im więcej Materii, tym więcej Ducha” – twierdził Teilhard. Mazurkiewicz starał się respektować to równanie tworząc od początków lat 70. XX w. cykle Duo-obrazów – znakomitych kolorystycznie, perfekcyjnych w formie i sensualnych kompozycji dopełniających jego już pełni autorski, teoretyczny program tzw. Duo-plastycyzmu: jednoczenia w dziele malarskim różnorakich, opozycyjnych wobec siebie wartości.
            Książka miała za zadanie odpowiedzieć w końcu na pytania: co pozostawił po sobie Mazurkiewicz? Jakie wartości utrwaliła jego sztuka?
            Pozostały przede wszystkim obrazy – najważniejsze dla wrocławianina pole ekspresji: „Maluję i jestem przede wszystkim malarzem, pracuję na płaszczyźnie z kolorem i formą” – deklarował Mazurkiewicz w 1974 roku. Obraz był więc dla artysty tworem sformalizowanym, ale organicznym i obdarzonym swoim własnym psychizmem, co było zbieżne z teoriami Teilharda, ale także Wasila Kandinskiego. Rozpoczynając pracę od działań na płaszczyźnie wrocławski malarz zmierzał więc do kreacji, które miały walor wypowiedzi egzystencjalnej i duchowej oraz zdolność utrwalenia jego aury, która odczuwana jest do dzisiaj i ku jej odbiorowi zmierzają wszystkie ścieżki analizy. Pozostała także myśl teoretyczna w postaci szkiców, schematów i hermetycznych zapisów w postaci notat – istotne, że oba te zakresy wykorzystywane był także w pracy pedagogicznej. Stworzony przez Mazurkiewicza w latach 70. tzw. „Program Otwarty” stanowi kodyfikację partnerskiego systemu mistrz-uczeń, dający studentom tyle wolności na ile pozwalała ich odpowiedzialność i świadomość. W tym zakresie działania wrocławskiego twórcy były analogiczne do systemu edukacji Josepha Beuysa.
            Nagła śmierć Mazurkiewicza w 1975 r. do dziś prowokuje pytanie: jak mogło się w kolejnych latach rozwijać jego malarstwo? Nie może być na nie odpowiedzi. Nie ulega jednak wątpliwości, że ostatnie dzieła wrocławskiego twórcy – a zwłaszcza tryptyk Czwartek, Piątek, Sobota – można postrzegać jako wyraz wewnętrznych, wieloletnich poszukiwań artysty; poszukiwań, które można nazwać próbą uchwycenia istoty rzeczy.