Uniwersytet WrocławskiInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego
quart  I nowości wydawnicze  I dzieła i interpretacje  I acta universitatis wratislaviensis 






Historia sztuki Wrocław, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego






Nowości wydawnicze

Nysa
Sztuka w dawnej stolicy księstwa biskupiego

Nysa. Sztuka w dawnej stolicy księstwa biskupiego, okładka książki

Nysa. Sztuka w dawnej stolicy księstwa biskupiego

Pod redakcją Ryszarda Hołowni i Mateusza Kapustki
Wrocław 2008

» słowo wstępne
» spis treści

» zobacz okładkę

okładka (*.pdf)
słowo wstępne, spis treści (*.pdf)


Recenzent: Radek Fukala
Tłumaczenia streszczeń i słowa wstępnego na język angielski: Małgorzata Możdżyńska-Nawotka
Tłumaczenia streszczeń na język polski: Mateusz Kapustka
Projekt okładki: Barbara Kaczmarek

Na okładce wykorzystano ilustrację: Portret biskupa Karola Ferdynanda Wazy (1625-1655), koniec XVII w., biblioteka kolegium Jezuitów (gimnazjum Carolinum) w Nysie (fot. M. Kapustka)
© Copyright by Uniwersytet Wrocławski, 2008

Druk: Drukarnia JAK S, Wrocław, ul. Bogedaina 8 ISBN 978-83-925517-6-8


Publikacja zrealizowana przy udziale: Urzędu Miejskiego w Nysie oraz Uniwersytetu Wrocławskiego

Herb Nysy                Logo Uniwersytetu Wrocławskiego     Logo Instytutu Historii Sztuki we Wrocławiu

Urząd Miejski w Nysie
www.nysa.pl

                


SŁOWO WSTĘPNE:
Znaczenie Nysy ujawnia perspektywa historyczna i zachowane do dziś znakomite zabytki sztuki. Gospodarcze i kulturalne centrum ziem średniowiecznej kasztelanii Piastów na Śląsku, przy granicy z Morawami, rozwijało się intensywnie zwłaszcza od XIV w. jako stolica księstwa biskupów wrocławskich, uformowanego pod koniec wieku XII (1290). Europejską sławę i rolę Nysy w dziejach uwieczniono już na kartach pierwszej drukowanej "Kroniki Świata" Hartmanna Schedla z 1493 r., gdzie zaprezentowano ją wśród zaledwie trzech miast w dzisiejszych granicach Polski, obok Wrocławia i Krakowa. To wyróżnienie Nysa zawdzięczała nie tylko swej wielkości i ówczesnemu potencjałowi, lecz przede wszystkim pozycji panującego biskupa i jego rozległym, europejskim koneksjom. Władcy księstwa nyskiego, będąc współtwórcami ważnego ośrodka miejskiego, kształtowali także jego rozwój i dbali o wizerunek stolicy swych ziem.

W epoce nowożytnej, mimo postępów reformacji, Nysa zyskała na znaczeniu jako śląska siedziba biskupów, którzy popierali humanizm, a także jako ośrodek kształcenia kleru katolickiego. Miasto rezydencjonalne ordynariuszy diecezji przeżywało ponowny rozkwit w 1 ćw. XVII w. oraz w okresie nasilenia się kontrreformacji pod opieką możnych, duchownych protektorów, w tym książąt biskupów z dynastii Habsburgów, Wazów, landgrafów heskich i Wittelsbachów. Światłym fundatorom zawdzięczać należy dalekosiężne plany inwestycyjne w zakresie oświaty, nauki, szpitalnictwa oraz kultury i sztuki, m.in. rozwój szkolnictwa zakonu jezuitów i ambitną politykę artystyczną z uwzględnieniem mecenatu, chociaż część tych projektów zniweczyły wojny.

Rządy kościelne w Nysie ustały po wcieleniu Śląska wraz z większością terytorium księstwa biskupiego do Prus w 1742 r., gdy nastąpiła też trwała zmiana ponadregionalnego statusu miasta i jego dominującego dotąd, unikatowego w skali śląskiej, katolickiego charakteru. Dotychczasowe centrum księstwa cieszącego się polityczną autonomią i przywilejami dla Kościoła katolickiego w strukturze cesarstwa Habsburgów, spadło do rangi miasta militarnego w scentralizowanej monarchii pruskich Hohenzollernów. Od tego czasu, przez blisko półtora stulecia, świecka administracja państwowa dbała o wzrost znaczenia Nysy jako twierdzy. Konsekwencjami wielkich wojen były nie tylko zmiany przynależności terytorialnej i państwowej regionu, lecz także prowincjonalizacja miasta, mimo postępującego procesu unowocześniania organizmu miejskiego w epoce dynamicznych transformacji społecznych, gospodarczych i ideologicznych, zwłaszcza w XIX i XX w. Wielkie zniszczenia w zabudowie miasta i straty w architekturze monumentalnej wystąpiły zarówno podczas wojen śląskich, jak i w wyniku drugiej wojny światowej. Szczególnie dotkliwe okazało się zrujnowanie zabytkowego układu urbanistycznego Nysy w roku 1945 i wyburzenia mające miejsce już po ustaniu działań wojennych. Mimo późniejszego wysiłku i osiągnięć odbudowy, doprowadziły one - z powodu zaniku zwartej zabudowy mieszczańskiej - do architektoniczno-przestrzennej degradacji ośrodka staromiejskiego, dezintegracji pierwotnego układu planistycznego oraz wypaczenia funkcji historycznego centrum, gdzie nadal ma miejsce dezynwoltura budowlana.

Lata świetności Nysy w szczególny sposób upamiętniła sztuka - monumentalna architektura, rzeźba i malarstwo oraz rzemiosła artystyczne, w tym znane nyskie złotnictwo, w formach stylowych gotyku, renesansu, manieryzmu i baroku. Świadectwem późniejszych czasów są tutejsze zabytki powstałe po 1741 r. do wieku XX. Wysoką rangą nyskiego ośrodka artystycznego ukazują również gromadzone od końca XIX w. zbiory muzeum, mieszczącego się dziś w gmachu dawnego pałacu biskupiego.

Naukowe opracowania Nysy w publikacjach autorów przedwojennych oraz zasłużonych polskich historyków sztuki stworzyły niezastąpioną merytoryczną podstawę dla monografistów miasta, jak również dla badaczy kultury artystycznej całego Śląska. Ostatnie odkrycia i nowe atrybucje dzieł sztuki, restauracja zabytków oraz opracowania nyskich arcydzieł, zachęciły do wyeksponowania znaczących osiągnięć badawczych i konserwatorskich. Otwarcie w 2005 r. Skarbca św. Jakuba w N ysie, jednego z najbogatszych kościelnych zbiorów na Śląsku, stanowiło dodatkowy impuls do wymiany myśli przez historyków sztuki i badaczy kultury.

W październiku 2005 r. odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa "Nysa. Sztuka w dawnej stolicy księstwa biskupiego", zorganizowana przez Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy z Muzeum w Nysie oraz Parafią Rzymsko-Katolicką św. Jakuba w N ysie, poświęcona sztuce Nysy od średniowiecza do XIX w., z uwzględnieniem fundacji biskupów w dawnym księstwie nyskim. Na sesji poruszono zarówno zagadnienia związane ze sztuką w Nysie na tle europejskim w aspekcie stylu, typologii, biografii artystów, mecenatu, kolekcjonerstwa, jak i przedstawiono monograficzne studia poszczególnych zabytków sakralnych i świeckich, ukazujące walory ich formy, oryginalną ikonografię i pierwotne funkcje. Szczególną pozycję zajął w tym kontekście kościół św. Jakuba jako miejsce licznych, głównie biskupich i mieszczańskich fundacji artystycznych. Istotnym wkładem w problematykę stały się także prezentacje sylwetek biskupów wrocławskich i ich przedsięwzięć artystycznych oraz intencji związanych z wizualną reprezentacją ich urzędu za życia i po śmierci. Intensywna dyskusja po referatach pozwoliła skonfrontować zróżnicowane poglądy i opinie badaczy oraz pozytywnie wpłynęła na ostateczny kształt i zawartość artykułów, które Autorzy zdecydowali się opublikować w niniejszym tomie pokonferencyjnym.

Oddając do rąk Czytelników książkę, która zawiera materiały sympozjum sprzed trzech lat, mamy nadzieję, że stanie się ona zachętą do dalszych badań. Towarzyszy temu świadomość, iż nie udało się w niej przedstawić wielu ważnych zagadnień związanych z kulturą i sztuką Nysy ani zarysować całokształtu dokonań na tym polu. Teksty odzwierciedlają bardziej aktualny stan i profil zainteresowań badawczych Autorów, którzy zechcieli wziąć udział w sesji, niż rozkład punktów ciężkości w zakresie tytułowej problematyki. Wybór i charakter artykułów świadczy być może o tym, że próbę pożądanej syntezy winny poprzedzić kompleksowe badania monograficzne, nawet w odniesieniu do zachowanego materiału zabytkowego, jak i uzupełnienie luk w jego rozpoznaniu. Rozwinięcia wymaga np. kwestia powiązań miejscowego kolegium jezuickiego z dworem biskupim w sferze inicjatyw artystycznych i kulturotwórczych, temat sztuki 3 tercji XIX i początku XX w. w świetle tradycji stylowych i identyfikacji kulturowej regionu, czy też zagadnienie powojennych dokonań w zakresie muzealnictwa oraz ochrony i konserwacji zabytków. Ponadto istnieje potrzeba ujęć problemowych w ramach - tu jedynie zasygnalizowanej - wieloaspektowej dziedziny badawczej. Sedno dotyczy artystycznej tożsamości miasta (genius loci), a w odniesieniu do roli Nysy jako stolicy księstwa - specyfiki sztuki powstałej w orbicie szczególnego rodzaju książęco-biskupiego panowania.

Obok dostępnych dziś osiągnięć cywilizacyjnych i współczesnego dorobku kulturalnego, to właśnie zasoby zabytków sztuki dawnej i kultywowanie artystycznego dziedzictwa przeszłości określają obecnie rangę miasta na mapie kultury. Wartości zakodowane w wielowiekowym układzie urbanistycznym i panoramie Nysy oraz jej dominanty architektoniczne - imponujące budowle wraz z ich cennym wystrojem i wyposażeniem - stanowią podstawę zarówno do reintegracji centrum miasta w wymiarze przestrzenno-wizualnym, jak i do kształtowania świadomości historycznej i tożsamości kulturowej mieszkańców. Dawny obszar księstwa biskupiego - dziś po obydwu stronach granicy polsko-czeskiej - stanowi zarazem naturalną płaszczyznę międzynarodowej współpracy regionalnej. Mamy nadzieję, że niniejsze opracowanie będzie sprzyjać lepszemu zrozumieniu semantyki tego szczególnego miejsca a jednocześnie ułatwi Czytelnikom poznanie genezy sztuki Nysy i dotarcie do korzeni kulturowych miasta.

Redaktorzy

SPIS TREŚCI:

Słowo wstępne
Foreword


Miasto i fara
The Town and Its Parish Church

Rafał Eysymontt
Nysa w średniowieczu. Między Gandawą a Opawą
Between Ghent and Opava: Nysa in the Middle Ages


Klara Kaczmarek -Löw
Architektura miast księstwa nyskiego na przełomie XV i XVI wieku. Wybrane
problemy
Architecture of the Towns in the Episcopal Principality of Nysa in the Late 15th-early 16th c.


Grzeg orz Podruczny
Budownictwo wojskowe w N ysie w latach 1742-1807
Military Architecture in Nysa in the Period of 1742-1807


Jarosław Jarzewicz
Biskupi i mieszczański - kościół św. Jakuba w N ysie
The Church of St James in Nysa: Between the Bishop and Burghers


Bogusław Czechowicz
Nyski kościół św. Jakuba jako collegium apostolorum i ecclesia primitiva
The Church of St James in Nysa as the collegium apostolorum and ecclesia primitiva


Ewa Wółkiewicz
Okoliczności fundacji XV-wiecznej nastawy ołtarza głównego w kościele
św. Jakuba w Nysie
Circumstances Surrounding the Foundation of the 15th-century Retable of the High Altar
at the Church of St James in Nysa


Alek sandra Szewczyk, Jacek Witkowski
Gotycki ołtarz główny kościoła św. Jakuba w Nysie - dzieło Mistrza Wilhelma
z Akwizgranu
Gothic High Altarpiece from the Church of St James in Nysa - the Work of Master Wilhelm
of Aachen


Tomasz Mikołajczak
Reditio in Otmuchaw, czyli kilka uwag na temat pierwotnego charakteru nagrobka biskupa wrocławskiego Wacława (†1419)
Reditio in Otmuchaw. Notes on the Original Character of the Tomb of Bishop Wenceslaus of Wrocław (d. 1419)


Alek sandra Szewczyk
Qui Lazarum resuscitasti... Kaplica biskupa Baltazara von Promnitz (1539- 1562) w kościele p.w. św. Jakuba w Nysie
Qui Lazarum resuscitasti... The Funerary Chapel of Bishop Balthasar von Promnitz (1539-1562) at the Church of St James in Nysa


Ryszard Hołownia
Pod egidą kardynała Fryderyka Heskiego. Barokizacja kościoła św. Jakuba w Nysie w 4 ćw. XVII wieku
Under the Auspices of Cardinal Friedrich von Hessen-Darmstadt. Remodelling of the Church of St James in Nysa in the Baroque Style in the 4th Quarter of the 17th c.


Dariusz Galewski
Uwagi na temat osiemnastowiecznego etapu barokizacji kościoła św. Jakuba w N ysie
Notes on the 18th-century Phase of the Remodelling of the Church of St James in Nysa in the Baroque Style




Biskup i książę - wizerunek mecenasa
Bishop and Prince: Image of the Patron

Renate Schreiber
Erzherzog Leopold Wilhelm - Bischof und Mäzen
Arcyksiążę Leopold Wilhelm - biskup i mecenas


Gerhard Lutz
Fürstbischof Franz Ludwig von Pfalz-Neuburg uns seine Residenz Neisse
Książę-biskup Franciszek Ludwik von Pfalz-Neuburg i jego nyska rezydencja


Anna Śliwowska
Ingressus i exequiae - dwa typy uroczystości uświetniających początek i koniec
panowania biskupa wrocławskiego na wybranych przykładach z okresu od XVI do początku XVII wieku
Ingressus and exequiae: Ceremonies Marking the Beginning and End of the Bishop′s Rule on Selected Examples from the 16th - early 18th Century


Magdalena Karnicka
Monety dukatowe i talarowe oraz medale biskupów wrocławskich powstałe w okresie od XVI do XVII wieku w zbiorach Muzeum Narodowego we W rocławiu
Ducat and Thaler Coins and Medals of the Bishops of Wrocław from the 16th-18th c. in the Collection of the National Museum in Wrocław




Sztuka w s łużbie kontrreformacji
Art in the Service of the Counter-Reformation

Romuald Kaczmarek
Figurka Matki Boskiej z Dzieciątkiem z kościoła jezuitów w Nysie. O zapomnianym kulcie Notre-Dame de Foy na Śląsku
The Statuette of the Virgin and Child from the Jesuit Church in Nysa. A Note on the Forgotten Cult of the Notre-Dame de Foy in Silesia


Mateusz Kapustka
Róże, lilie i pruskie armaty. Nyska świątynia Maria in Rosis w wojennej poetyce kontrreformacyjnego Kościoła
Roses, Lilies and Prussian Guns. The Maria in Rosis Church in Nysa in Warlike Counter-Reformation Rhetoric of the Catholic Church


Marie Schenková
Několik slov k historii poutního kostela Panny Marie na Riemerbergu
Notes on the history of the Pilgrimage Church of St Mary on Riemerberg Mountain


Dzieła - artyści - kolekcjonerzy
Artworks - Artists - Collectors

Arkadiusz Muła
Nieznane obrazy o tematyce mitologicznej z auli gimnazjum Carolinum w Nysie
Unknown Mythological Paintings at the Aula of the Carolinum Jesuit Gymnasium in Nysa


Magdalena Palica
Kilka słów o kolekcji hrabiów Matuschków z Biechowa koło Nysy, czyli przyczynek do badań nad śląskim kolekcjonerstwem
On the Collection of the Counts Matuschka of Biechów by Nysa: a Note on the History of Collecting in Silesia


Spis ilustracji / List of illustrations
Spis tablic barwnych / List of colour plates